Bunların ortak noktası ne?
Din ve milletlerin kaderi
Din, bireylerin olduğu kadar toplumların da kaderine yön veren önemli bir olgudur. Bir milletin ayakta kalabilmesinde birlik ve beraberliğinin sağlanmasında inancın büyük bir etkisi vardır. Bunun en açık örneği Türk milletinin tarihidir.
Derviş, veli ve erenler
Göçebe Türklerin Müslüman olmalarında derviş, veli ve erenlerin de büyük bir rolü bulunmaktadır. Bu derviş ve velilerin insan sevgisi; sabır ve tevekkül gibi İslam’ın ahlak ilkelerine vurgu yaparak giriştikleri tebliğ faaliyetleri Türkleri derinden etkilemiştir.
Horasan üzerinden Türkistan’a ulaşan dervişler, okudukları ilahiler ve şiirler ile Türklerin manevi dünyasına seslenmiş, İslam’ın benimsenmesine büyük katkı sağlamışlardır. Böylece okuma yazma bilmeyen göçebe Türk obalarını alışık oldukları yöntemle İslam’a dâhil etmişlerdir.
İlk tanışma: Maveraünnehir
Emeviler zamanında İslam’la tanışan Türklerin tümünün Müslüman olması üç asırdan fazla bir zamanda gerçekleşmiştir.2 Bu dönemde İslam devletinin hâkimiyetine giren Maveraünnehir bölgesi Türklerle Müslümanlar için ilk tanışma alanı olmuştur.
Emeviler 706 yılında Maveraünnehir’i fethetmiş, Buhara ve Semerkant gibi büyük şehirlere Müslüman Arapları yerleştirerek bölge halkının İslam’ı tanımaları için uygun zemin oluşturmuştur.
Talas Savaşı
Türkler arasında İslam’ın yayılması, âlimlerin çabalarıyla hız kazanmıştır. Özellikle Talas Savaşı’nda (751) Türkler Çinlilere karşı Müslümanların yanında yer alarak sadece savaşın değil, Türkler ve Müslümanlar arasındaki münasebetlerin seyrini de değiştirmiştir.
Ticaretin açtığı yol
Türkistan coğrafyasında yaşayan ancak henüz Müslüman olmayan Türkler sayıca çok fazla idi. Onlar, X. yüzyılın ortalarından itibaren büyük gruplar hâlinde Müslüman olmaya başladılar.
Türklerle Araplar arasında kurulan ticari dostluklar, yüz elli yıl süren askerî mücadelelerin başaramadığı İslamlaşmayı Hazar bölgesinde mümkün kıldı. Hazarların tümü Müslüman olmasa da İslamiyet Hazar ülkesinde yayıldı.
Anadolu’nun kapıları
Malazgirt Savaşı’ndan sonra Anadolu’nun kapıları göçebe Türkmenlere açılmıştır. Hem Türklerin uyguladığı iskân politikasının bir sonucu olarak hem de Moğol istilasından kaçan büyük Türkmen gruplar Anadolu’ya göç ederek buraların Türkleşmesini sağlamışlardır.
Bu göçlerle başlayan süreç neticesinde Selçuklular zamanında Anadolu’da, Osmanlılar zamanında ise Balkanlarda İslamiyet yayılmıştır.8
Ribatlar
Horasan, Anadolu ve Balkanlarda İslamiyet’in yayılmasında fütüvvet ve Ahilik teşkilatları ile ribatlar etkili olmuştur.
Ribatlar, sınır boylarında ve stratejik mevkilerde askerî amaçlı olarak inşa edilmiş yapılar olup burada askerî eğitim ve hazırlıklar yapılırdı.
Fütüvvet ve Ahi
Gençlik, erlik, yiğitlik anlamında Arapça bir kelime olan fütüvvet, bir çeşit fedakârlık, mertlik, yiğitlik teşkilatıdır. Başta Bağdat olmak üzere büyük İslam kentlerindeki gençler Fütüvvet teşkilatında toplanmıştır.
Bu teşkilat başlangıçta tasavvuf ile iç içe iken zamanla mesleki bir teşekkül olan Ahi teşkilatının temelini oluşturmuştur. Ahi kelimesi Arapçada “kardeş”, Türkçede ise “cömert” manasına gelmektedir. Ahiler bekâr ve sanat sahibi gençlerin oluşturduğu bir tür cemiyettir.
İbni Battuta’nın gözlemi
1334’te Anadolu’yu gezmiş olan İbni Battuta’nın ahilerle ilgili gözlemi şöyledir:
“Ahiler birbirleriyle çok sıkı bir dayanışma içindedirler. Her birinin halk içinde muteber bir mesleği vardır. Onlara Anadolu Türkmen yurdundaki her bölgede, şehirde ve köyde rastlanır. Dünyanın hiçbir köşesinde yabancılara yakınlık göstermede, yiyecek ve her türlü gereksinimlerini karşılamada ahilerin gösterdikleri ciddi çabalar bakımından onlarla kıyaslanabilecek kimse yoktur.