Bir mozaiğin parçaları

1İtikadi meseleler

2Fıkhi konular

3Tasavvufi anlayış

4Ahilik teşkilatı

5Fütüvvet anlayışı

6Kardeşlik ahlakı

Milletimizin İslam anlayışının oluşmasında etkili olan âlimleri bir mozaiğe benzetirsek bu mozaiğin parçaları kimlerden oluşur?

Bu altı alanda iz bırakan âlim ve düşünürlerden kimleri tanıyorsunuz?

Bu şahsiyetler ortak değerlerimizdir. Bu derste on iki şahsiyeti yakından tanıyacağız.

Sizce doğru mu, yanlış mı?

Tahmininizi seçer misiniz? Cevap birkaç saniye sonra açılacak.

Bu dersin kazanımı

12.2.2. Dinî anlayış ve kültürümüzün oluşmasında etkili olan bazı şahsiyetleri tanır.

Bu şahsiyetler hakkında neyi merak ediyoruz?

Türkler ve İslam

Türkler, Emevilerin Türkistan’ı fethetmesinden sonra İslam’ı tanımaya başladılar. VIII. yüzyıldan itibaren Türklerin İslamiyet’i benimsedikleri ve özellikle Abbasi Devleti ile birlikte devlet kademelerinde yönetici olarak görevlendirildikleri görülmektedir. X. yüzyılda ise ilk Müslüman Türk devletleri kurulmuştur.

Anadolu’nun Türkleşmesinde ve İslamlaşmasında en büyük etken XI. asırda başlayan fetih hareketleridir. Bilhassa göçebeler arasında bulunan dervişlerin azami gayretleri Anadolu Selçuklu Devleti’nin kuruluşunu gerçekleştirmiştir. Hacı Bektaş Veli’nin Anadolu’da büyük bir nüfuz kazandığı, bilhassa tarikatının Osmanlı zamanında kuvvetlendiği bilinmektedir. Bektaşi tarikatı, Osmanlı askerî teşkilatı içinde geniş bir yer tutan Yeniçeri Ocağının manevi dayanağı olarak kabul edilmiştir. Anadolu’da etkili olan bir başka teşkilat da hiç şüphesiz Ahiliktir.¹²

Ana fikirAnadolu’nun İslamlaşmasında fetihler kadar dervişlerin gayretleri de etkili olmuştur.

Ortak değerlerimiz

Türklerin İslam anlayışının oluşmasında ve bir İslam medeniyeti inşa etmelerinde etkili olan birçok âlim ve düşünür vardır. İtikadi meselelerden fıkhi konulara, tasavvufi anlayıştan Ahilik teşkilatına, fütüvvet anlayışından kardeşlik ahlakına kadar etkili olan bütün bu şahsiyetler ortak değerlerimizdir. Milletimizin İslam anlayışının oluşmasında önemli katkısı olan kişiler şunlardır:

Ana fikirFarklı alanlarda iz bırakan bu şahsiyetler ortak değerlerimizdir.

Ebu Hanife’nin soyu

Ebu Hanife’nin aslen Türk olduğuna ilişkin rivayetler bulunmaktadır. Bu rivayetler içinde en kuvvetli olanı, dedesi Zûtâ’nın Kabil bölgesinde yaşayan bir uç beyi olduğudur.¹⁴ Ebu Hanife’nin dedelerinin ana yurdu olan bölgede Türklerin de yer aldığı birçok Müslüman kavmin bulunması, onun aslen Türk olabileceği ihtimalini kuvvetlendirmektedir.

Ana fikirDedesinin ana yurdu, Ebu Hanife’nin aslen Türk olabileceği ihtimalini kuvvetlendirir.

Ebu Hanife’nin itikadi görüşleri

Ebu Hanife itikadi konulardaki görüşleri ile dönemin genel kabul gören ekollerinin dışında olaylara farklı bir bakış açısı getirmiştir. Özellikle Allah’ın (cc) sıfatları, kader meselesi, büyük günah işleyenin durumu ve tekfir gibi ilk dönemin belli başlı akait meseleleri üzerinde dönemin önemli âlimleriyle görüşlerini tartışma imkânı bulmuştur. İslam ümmetinin çoğunluğu tarafından benimsenen ilkeleri ortaya koymuş ve bunları güçlü delillerle savunmuştur.¹⁵ Ebu Hanife, Ehlisünnet inanç sisteminin oluşmasına zemin hazırlayan âlimlerden biridir. Kur’an ve sünneti yorumlarken aklın ilkelerini göz önünde bulundurması sayesinde Türk milletinin çoğunluğu tarafından benimsenmiştir. Ebu Hanife’nin günümüze ulaşan aslı Arapça olan beş eseri Türkçe olarak yayımlanmıştır. Onun görüşleri etrafında şekillenen Hanefilik mezhebi günümüzde Türkiye, Orta Asya, Kuzey Afrika, Hindistan, Pakistan ve Balkanlarda yaygındır.

Ana fikirKur’an ve sünneti aklın ilkeleriyle yorumlaması, onun Türk milleti tarafından benimsenmesini sağlamıştır.

Caferilik

Caferilik mezhebi; 12 imamı kabul ettikleri için “İsnâaşeriyye”, masum olduğuna inanılan imamlara inanmayı imanın şartlarından saydıklarından dolayı “İmamiye”, Cafer Sadık’ın görüşlerine dayanmaları nedeniyle “Caferiye” olarak isimlendirilmektedir.

Caferilik ekolüne göre Kur’an-ı Kerim, ilk ve en önemli kaynaktır. Fakat sünnet konusunda diğer mezheplerden farklı olarak Hz. Peygamber’in sünnetinin yanı sıra masum (günahsız) olarak kabul ettikleri on iki imamın söz ve fiillerini de sünnet olarak değerlendirirler.¹⁷ Caferilik, günümüzde, İran, Irak, Suriye, Lübnan ve Afganistan’da yaygındır. Türkiye’de de Caferi vatandaşlarımız vardır.

Ana fikirCaferilik, Kur’an-ı Kerim’i ilk ve en önemli kaynak kabul eder.

Matüridi’nin eserleri

Matüridi; kelam, tefsir, fıkıh ve mezhepler tarihi alanlarındaki çalışmalarıyla tanınmaktadır. “Kitabü’t-Tevhid” adlı eseri kelam ilminin klasiklerinden biridir. Bu eserden İmam Matüridi’nin, dönemindeki yanlış inanç ve düşüncelerle akli önermeler ve mantıki delillendirmeleri kullanarak mücadele ettiği anlaşılmaktadır.²⁰ Dinde sadece nakille yetinip akla fazla yer vermeyen Selefiye ile aklı öne çıkaran ancak sınırlarını belirlemeyen Mutezile mezheplerinin hâkim olduğu dönemde Matüridi nakil ile aklı uzlaştırmış ve onun bu yöntemi geniş kitlelerce kabul edilmiştir. İmam Matüridi’nin inanç konularında başyapıt kabul edilen “Kitabü’t-Tevhid” adlı eserinin dışında “Tevilatü’l-Kur’an” adlı 17 ciltlik tefsir kitabı oldukça önemlidir. Bu iki eser de günümüzde Türkçeye çevrilmiştir.

Ana fikirMatüridi, nakil ile aklı uzlaştırmış ve bu yöntemi geniş kitlelerce kabul edilmiştir.

Bilgi kuramı

Kitabü’t-Tevhid ve Tevilat adlı eserlerde İmam Matüridi kendinden önceki kelamcıların tartışmadığı önemli problemleri ele almıştır. Ayrıca bu kitaplarda birçok konuya daha önceden kullanılmayan aklî ve naklî temellendirmelerde bulunmuş ve kelama gerçek anlamda bir bilim hüviyeti kazandırmıştır. Onun kelam ilmine kazandırdığı en önemli yeniliklerden biri, bilgi kuramıdır. Bilgi kuramı Matüridi ile birlikte kelamın müstakil bir konusu olmuştur. Bilginin tanımı, bilgi kaynakları (akıl, sağlıklı duyu organları, haber/nakil) ve akıl-nakil dengesi gibi meseleler bilgi kuramında incelenir. Matüridi bu kuramıyla, akıl ve duyuların yanı sıra doğru haberi bilgi kaynakları arasına dâhil etmiştir.²¹

Ana fikirMatüridi akıl ve duyuların yanı sıra doğru haberi de bilgi kaynağı saymıştır.

Ehlisünnetin Reisi

İmam Matüridi, Matüridiliğin ekolleşmesi ile birlikte XII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren “Ehlisünnetin Reisi” olarak anılmaya başlanmıştır.²² Matüridilik mezhebi, Türkiye başta olmak üzere Hanefilik mezhebinin yaygın olduğu yerlerde itikadi olarak kabul gören bir mezhep olmuştur.

Ana fikirMatüridilik, Türkiye başta olmak üzere Hanefiliğin yaygın olduğu yerlerde itikadi mezhep olarak kabul görmüştür.

Şafii ve fıkıh usulü

İmam Şafii farklı İslam şehirlerinde ortaya konulan fıkıh birikimini yakından tanıma ve fıkhî hükümlerin ortaya çıkış sürecine şahitlik etme imkânına sahip olmuştur. İmam Şafii ilk olarak fıkıh alanında usul konularını ele almış ve er-Risale adlı eserinde bunlara açıklık getirmiştir. Onun bu konuyu öncelikli olarak ele alması yaşadığı dönemde fıkıh ilminde büyük bir birikim oluşmasını sağlamıştır. Ayrıca farklı anlayışların ve doktrinlerin belirgin hâle gelmesine büyük katkı vermiştir.

Ana fikirŞafii fıkıh alanında ilk olarak usul konularını ele almıştır.

Şafii ve fıkıh usulü

İmam Şafii yaptığı çalışmalar sonucunda İmam Malik’ten öğrendiği Medine fıkhı ile İmam Muhammed’den öğrendiği Irak fıkhını birleştirici bir yol izlemiştir. Kendi içinde yetiştiği Medine fıkhına da hâkim olan İmam Şafii, fıkıhtaki bu sağlam alt yapısı sayesinde önce fıkıh ilminin genel metotlarını belirlemiş, ardından da fıkıh usulünü birleştirerek bir ilki gerçekleştirmiştir. Bu tür çalışmalar, büyük bir âlim olarak döneminde tanınmasını sağlamış ve İmam Ahmed bin Hanbel onun hakkında “Şafii, Allah’ın (cc) kitabı ve Resul’ünün sünneti konusunda insanların en fakihi idi.” demiştir.²⁴

Ana fikirŞafii, Medine ve Irak fıkhını birleştirici bir yol izlemiştir.

Şafii mezhebi

İmam Şafii, Malikilik ve Hanefilik mezheplerinin oluştuğu bir dönemde yaşamış ve bundan dolayı her iki mezhebi de derinlemesine inceleme fırsatı bulmuştur. Bu inceleme sonucunda her iki mezheple de bazı konularda ayrı düşmüş ve bu konularda ortaya koyduğu görüşlerle Şafii mezhebinin oluşmasını sağlamıştır. Şafii’nin düşünce yapısında genel olarak vahiy, özel olarak Resulullah’ın sünneti merkezî bir konuma sahiptir. Güçlü bir muhakemeye sahip olması, Şafii’ye dil ve bağlamla ilgili verileri mantıki bir tutarlılık içinde ve maharetle işlemesine imkân vermiştir.²⁵ İmam Şafii birçok eser yazmıştır. Bunlardan en tanınmışı ise “Kitabu’l-Umm” adlı eseridir.

Ana fikirŞafii’nin düşünce yapısında vahiy ve sünnet merkezî bir konuma sahiptir.

Eşari’nin eserleri

Asıl şöhretini ise kelam ve itikadi mezhepler sahasında yaptığı çalışmalarla kazanmıştır. Müslümanların itikadi konulardaki ihtilaflarını “Makalatü’l-İslamiyyin” adlı eserinde bir araya toplamıştır.²⁶ İmam Eşari’nin görüşleri doğrultusunda Eşarilik mezhebi oluşmuş ve Eşarilik bugün İslam dünyasında Matüridilik ile birlikte kabul edilen en yaygın iki itikadi mezhepten biri olmuştur.

İmam Eşari’nin yüzden fazla eser yazdığı rivayet edilir. Bunlardan en meşhur olanları:

• Makalatü’l-İslamiyyin
• el-İbane
• el-Lüma
• el-Has ale’l-bahs

Ana fikirEşarilik, Matüridilik ile birlikte en yaygın iki itikadi mezhepten biridir.

Divan-ı Hikmet

Hoca Ahmed Yesevi’nin İslam’ı tasavvuf yoluyla ve yalın bir dil ile anlatması, hoşgörü ve ahlak merkezli tasavvuf anlayışı, Yeseviliğin Türkler arasında hızla yayılıp yerleşmesini sağlamıştır. Ahmed Yesevi çok iyi derecede Arapça ve Farsça bilmesine rağmen sözlerini ve şiirlerini Türkçe dile getirmiştir. Onun en önemli eseri Divan-ı Hikmet’tir. Bu eserde nasihat türünde hikmet adı verilen şiirler yer almaktadır.²⁹ Divan-ı Hikmet’te söylediği dinî ve tasavvufi içerikli, kolay anlaşılır şiirleri Türkler arasında düşünce birliğinin sağlanmasında önemli bir paya sahiptir.³⁰

Ana fikirTürkçe söylenen hikmetler Türkler arasında düşünce birliğinin sağlanmasına katkı sağlamıştır.

Mevlana’nın yolculuğu

Mevlana çocukluğunda babasının yanında başladığı öğrenimini daha sonra gittiği Halep ve Şam’da sürdürmüştür. İlk tasavvufi eğitimini de babasından almıştır. Horasan’dan Bağdat’a, Mekke ve Medine’den Şam’a kadar döneminin önemli ilim ve irfan merkezlerini ziyaret eden Mevlana, İslam medeniyetinden elde ettiği tüm birikimini Anadolu’ya taşımıştır.

Belh şehrindeki Moğol İstilası’ndan sonra babası Bahaeddin Veled ve ailesiyle Nişabur’a gitti. Babası orada Feridüddin Attâr tarafından ağırlandı. Hac görevini yerine getirdikten sonra sırasıyla Malatya, Erzincan, Sivas, Kayseri, Niğde’den geçerek Karaman’a yerleştiler. Burada yedi yıl kaldıktan sonra Türkiye Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubad’ın davetiyle Konya’da ikamet etmeye başladılar.

Ana fikirMevlana, İslam medeniyetinden elde ettiği birikimi Anadolu’ya taşımıştır.

Güzergâh haritası: Belh’ten Konya’ya

Duraklar sırayla açılıyor. Bir durağa dokunarak da açabilirsiniz.

Ana fikirMevlana’nın ailesi Belh’ten başlayan uzun bir yolculukla Konya’ya yerleşmiştir.

Mevlana’nın eserleri

Mevlana’daki dinî tasavvufi düşüncenin kaynağı Kur’an ve sünnettir. Onun hakkındaki çalışmalar ve eserlerinin tercüme edilmesiyle görüşleri bugün dünyada geniş bir kitleyi etkilemiştir.³² Mevlana Celaleddin Rumi’nin “Divan-ı Kebir”, “Mesnevi”, “Fihi Ma Fih”, “Mektubat” ve “Mecalis-i Seba“ olmak üzere beş eseri bulunmaktadır. Bu eserler, İslam dünyasında olduğu gibi Batı’da pek çok ülkede en çok okunan kitaplar arasındadır.

Ana fikirMevlana’daki dinî tasavvufi düşüncenin kaynağı Kur’an ve sünnettir.

Mevlevilik

Mevlana’nın düşünce dünyası, kendisinden sonra oğlu Sultan Veled ve öğrencileri tarafından Mevlevilik adıyla sistemli hâle getirilmiştir.³³ Mevlana’nın sahip olduğu tevazu, insan sevgisi ve kardeşlik ahlakı toplumumuzun temelinin oluşmasında büyük katkı sağlamıştır.

Ana fikirMevlana’nın tevazu, insan sevgisi ve kardeşlik ahlakı toplumumuzun temeline katkı sağlamıştır.

Ahilik

Ahilik teşkilatının Anadolu’daki kurucularından olan Ahi Evran bu teşkilatın piri kabul edilen, âlim ve mutasavvıf bir şahsiyettir. Ahi Evran, Asya’dan gelerek Anadolu’da birçok şehri dolaştıktan sonra Kırşehir’e yerleşmiş ve Ahilik teşkilatının yayılmasında önemli hizmetler yapmıştır. Özellikle I. Alaeddin Keykubad’ın büyük destek ve yardımıyla tasavvufi düşünceye ve fütüvvet ilkelerine bağlı kalarak tekke ve zaviyelerde şeyh-mürit ilişkilerini düzenlemiştir. Diğer taraftan da iş yerlerinde usta, kalfa ve çırak münasebetlerini ve buna bağlı olarak iktisadi hayatı düzenleyen Ahiliğin Anadolu’da kurulup gelişmesinde büyük rol oynamıştır.³⁴

Ana fikirAhilik, iş yerlerindeki ilişkileri ve iktisadi hayatı düzenlemiştir.

İbni Battuta’nın gözünden Ahiler

Ana fikirAhiler, Anadolu şehirlerinde misafirperverlikleri ve saygınlıklarıyla öne çıkmıştır.

Ahi Evran ve esnaf

XIII. yüzyıl başlarında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev Dönemi’nde Muhyiddin İbnülarabi ve hocası Evhadüddin Kirmani ile birlikte Anadolu’ya gelen Ahi Evran, bu tarihlerde hocası Evhadüddin Kirmani’nin “Bacıyan-ı Rum” teşkilatını kuran kızı Fatma Bacı ile evlenmiştir. Anadolu’da esnafa İslamiyet’i anlatarak dünya ve ahiret işlerini düzenli hâle getirmeleri için nasihatte bulunmuştur. Ahi Evran, otuz iki çeşit esnafı teşkilatlandırarak Türkiye Selçuklu ve Osmanlı coğrafyasında İslam medeniyetine katkılar sunmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nun kurucusu olan Osman Gazi’nin kayınpederi Şeyh Edebali de bir Ahi şeyhidir.³⁵

Ahi Evran Zaviyesi, X. yüzyılın başlarına kadar esnaf zümresi üzerindeki manevi tesirini devam ettirmiştir. Bu durum, başta debbağlar olmak üzere bütün esnafın Ahi Evran’ı pir kabul etmelerinden ve devletin bu bağlılığı teşvik eden desteğinden ileri gelmiştir.³⁶

Ana fikirAhi Evran, esnafa dünya ve ahiret işlerini düzenli hâle getirmelerini öğütlemiştir.

Hacı Bektaş Veli’nin etkisi

Yaşadığı dönemdeki kaynaklarda ismi yer almayan Hacı Bektaş Veli’nin hayattayken yaygın bir şöhrete sahip olmadığı söylenebilir. Ölümünden sonra fikirleri toplumda geniş kesimlere yayılmış ve insanlarda derin bir etki oluşturmuştur. Halk tarafından fikirleri o kadar benimsenmiştir ki Anadolu’da yaşayan hiçbir sufi, Hacı Bektaş Veli kadar şöhrete sahip olamamıştır. Hacı Bektaş Veli’nin düşünce ve duygu dünyasına bakıldığında Anadolu’daki diğer sufilerde olduğu gibi onda da Hoca Ahmed Yesevi’nin büyük etkisi görülmektedir.³⁸ Osmanlı, XIV. yüzyılın sonlarında Hacı Bektaş Veli’nin toplum üzerindeki etkisini görmüş onu Yeniçeri Ocağının piri olarak seçmiştir. XVI. yüzyıla gelindiğinde Hacı Bektaş Veli’nin görüşleri etrafında, takipçileri tarafından Bektaşilik tarikatı kurulmuştur. Bektaşilik zamanla gerek halifeleri gerek göçebe topluluklar gerekse Yeniçeri Ocağı aracılığıyla güçlenmiştir.

Ana fikirHacı Bektaş Veli’nin fikirleri vefatından sonra toplumda geniş kesimlere yayılmıştır.

Eline, diline, beline

Hacı Bektaş Veli’nin en önemli eseri olan Makalat incelendiğinde onun Ahmed Yesevi’nin yanında XIII. ve XIV. yüzyılda Anadolu’da yaşayan İbnülarabi, Mevlana, Ahi Evran ve Yunus Emre gibi mutasavvıflardan da etkilendiği görülmektedir.³⁹ Onun insan eğitimi ve nefis terbiyesine dair en önemli öğretisi “Eline, diline, beline sahip ol!” düsturudur. “İncinsen de incitme” şeklinde özetlenebilecek insan sevgisi ve kardeşlik anlayışı, Anadolu’da geniş kitlelerce benimsenmiştir. Osmanlıların en önemli askerî gücü olan yeniçerilerin tamamı, sınır boylarında cihat eden Türkmenlerin ise büyük kısmı Bektaşi’dir. Yani yeniçeriler hem asker hem de mürittir. Hatta tarikatın şeyhi aynı zamanda kumandandır.⁴⁰

Ana fikir“İncinsen de incitme” anlayışı Anadolu’da geniş kitlelerce benimsenmiştir.

Türkçenin şairi

Eski Anadolu Türkçesinin oluşumunda çok önemli rol oynayan ilk Türk şairidir. Daha sağlığında şiirleri bütün Anadolu’ya yayılan Yunus Emre’nin kullandığı kelimeler ve ifade kalıpları, bunlara yüklediği anlamlar ve mecazlar Türkçenin edebî bir dil hâline gelmesi yolunda büyük bir aşama olmuştur.⁴¹ Esasen Yunus’u diğer mutasavvıf şairlerden ayıran özelliği de budur.

Anadolu’nun birçok yerinde hatta Azerbaycan’da Yunus Emre’nin kabri kabul edilen makamı vardır.⁴² Bu durum, Yunus Emre’nin Anadolu’da ve Türklerin yaşadığı coğrafyalarda ne kadar büyük bir iz bıraktığının açık kanıtı sayılır.

Ana fikirYunus Emre, Türkçenin edebî bir dil hâline gelmesinde büyük bir aşama olmuştur.

Tekke ve türbeler

Sarı Saltuk, irşat faaliyetlerini sürdürmek amacıyla Dobruca’ya yerleşmesinden vefatına kadar çeşitli tekke ve zaviyeler açmıştır. Dobruca’daki Sarı Saltuk Tekkesi, Kaligra’daki Sultan (Yılan) Tekkesi, kendisinin bizzat açtığı ve faaliyette bulunduğu tekkelerdendir. Sarı Saltuk’un ölümünden sonra adına Babaeski’de Eski Baba Tekkesi, Kütahya Şeyhlü’de ise Sarı Selçuk Tekkesi açılmıştır. Sarı Saltuk uğradığı yerlerde önemli hizmetlerde bulunduğundan adına makam ve türbeler oluşturulmuştur. Saltukname’ye göre Kalliakra (Bulgaristan), Babadağı (Romanya), Blagay (Hersek), Ohri (Makedonya), Kruya (Akçahisar/Arnavutluk), Rumeli Feneri (İstanbul), Babaeski (Edirne), Bor (Niğde), Diyarbakır, Tunceli ve İznik gibi merkezlerde olmak üzere Sarı Saltuk’un pek çok türbesi bulunmaktadır.⁴³

Ana fikirSarı Saltuk uğradığı yerlerde önemli hizmetlerde bulunduğu için adına türbeler yapılmıştır.

Sarı Saltuk türbe ve makamları

Ana fikirTürbe ve makamlar, Sarı Saltuk’un Türk milleti üzerindeki tesirinin en önemli göstergesidir.

Zenginle fakir arasında köprü

Somuncu Baba’ya bağlandıktan sonra Hacı Bayram Veli; yoksullara, yetimlere, gariplere, yolda kalmışlara ve ilim talebelerine yardım faaliyetlerine başlamıştır. Şehrin içinde çarşılarda dolaşarak esnafın zekât ve sadakalarını toplamış sonra da onu ihtiyaç sahiplerine ulaştırmıştır. Hacı Bayram Veli toplumun iki kesimi olan zenginler ile fakirler arasında köprü vazifesi görerek sosyal yardımlaşma görevini yerine getiren bir yapıyı hayata geçirmiştir. Ayrıca Orta Asya tasavvuf geleneğinin bir parçası olarak tekkesinde sürekli çorba kaynatmış ve gelen geçen herkesin karnını doyurmuştur.⁴⁵

Ana fikirHacı Bayram Veli, sosyal yardımlaşma görevini yerine getiren bir yapıyı hayata geçirmiştir.

Anadolu’nun birliği

Anadolu’da siyasi karışıklıkların olduğu bir ortamda, Hacı Bayram Veli müderrisliği bırakıp tasavvuf yolunu seçerek halkı ahlaki yönden diriltmeye gayret etmiştir. Hacı Bayram Veli, Orta Asya’dan gelen Türk göçerlerin yerleşik hayata geçmesini sağlamış, Anadolu Türk birliğinin tesisinde ve Anadolu’nun iktisadi bakımdan gelişip kalkınmasında önemli bir rol oynamıştır.

Ana fikirHacı Bayram Veli, Anadolu Türk birliğinin tesisinde önemli rol oynamıştır.

Birlikte düşünelim

Birlikte düşünelim: cevaplar

Kısa kontrol

Cevabı düşündükten sonra karta dokunur musunuz?

Mezhep mi, tarikat ve teşkilat mı?

Her kartın altındaki doğru seçeneğe dokunur musunuz?

Hangi etkinlikle devam edelim?

Üç ipucu, bir şahsiyet

İpuçları sırayla açılıyor. Şahsiyeti en az ipucuyla bulabilir misiniz?

Senaryo Çarkı

Ne öğrendik? Doğru mu, yanlış mı?

Ne öğrendik? Doğru mu, yanlış mı?

Merak ettiklerimizin cevapları

Merak ettiklerimizin cevapları

Eseri yazarıyla eşleştirir misiniz?

Önce soldan bir eser, sonra sağdan o eserin yazarını seçer misiniz?

Şahsiyeti doğduğu şehirle eşleştirir misiniz?

Önce soldan bir şahsiyete, sonra sağdan doğduğu şehre dokunur musunuz?

Hocasından tanır mısınız?

Durum hangi şahsiyeti anlatıyor?

Tanım hangi kavrama ait?

Her tanım için doğru kavramı seçer misiniz?

Hedefe ulaştık mı?

Sorular sınıfça cevaplanır; kimse tek başına değerlendirilmez.

Hedefe ulaştık mı?

Etkinlik sonuçları

2.3 Kur’an’dan Mesajlar: Nisâ Suresi 69. Ayet

Bu derste örnek hayatlar tanıdık. Peki Kur’an-ı Kerim, örnek alınacak insanlardan nasıl söz eder?

Sonnotlar

12. bk. Selçuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarikatlar (İstanbul: İfav Yayınları, 2001), 299-301.
13. bk. Mustafa Uzunpostallı, “Ebu Hanife”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/131-133.
14. bk. İlyas Çelebi, Ebu Hanife’nin İtikadi Görüşleri (İstanbul: İFAV Yayınları, 2016), 19.
15. bk. Yusuf Şevki Yavuz, “Ebu Hanife: Akaide Dair Görüşleri”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/138.
16. bk. Mehmet Atalan, “Cafer es-Sadık”, Doğu’dan Batı’ya Düşünenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya (İstanbul: İnsan Yayınları, 2015), 5/259.
17. bk. Ahmet Turan, İslam Mezhepleri Tarihi (Samsun: Sidre Yayınları, 2000), 91-92.
18. bk. Yusuf Şevki Yavuz, “Matüridiyye”, TDV İslam Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2003), 28/165.
19. bk. Bekir Topaloğlu, “Matüridi: Kelama Dair Görüşleri”, TDV İslam Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2003), 28/151.
20. bk. H. İsmail Doğan, İmam Matüridi’nin Heretik Akımlara Yönelttiği Eleştiriler (İstanbul: Düzey Kitap, 2016), 53.
21. bk. Hanifi Özcan, Matüridi’de Dinî Çoğulculuk (İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fak. Yayınları, 1995), 10.
22. bk. Abdullah Demir, Ebu İshak es-Saffar’ın Kelam Yöntemi (İstanbul: İSAM Yayınları, 2018), 83.
23. bk. Mustafa Hekim, Büyük İslam ve Tasavvuf Önderleri (İstanbul: İslam Dergisi Yayınları, 1993), 61.
24. bk. Vehbe Zühayli, Fıkhu’l-islami (Beyrut: Daru’l-Fikr, 1984), 1/36-37.
25. bk. Bilal Aybakan, “Şafii”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2010), 38/223-226.
26. bk. İrfan Abdülhamit Fettah, “Ebu’l-Hasan el-Eş’ari”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1995), 11/447.
27. bk. Kemal Eraslan, “Ahmet Yesevi”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1989), 2/159.
28. bk. H. Kamil Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar, 242.
29. bk. Eraydın, Tasavvuf ve Tarikatlar, 326.
30. bk. Dilaver Gürer, Düşünce ve Kültürde Tasavvuf (İstanbul: Ensar Yayınları, 2007), 120-121.
31. bk. Ramazan Muslu, Anadolu’da Tasavvuf Yolları (İstanbul: Ensar Yayınları, 2007), 126.
32. bk. Reşat Öngören, “Mevlana Celaleddin-i Rumî”, TDV İslam Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2004), 9/441-448.
33. bk. H. Kamil Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar (İstanbul: Ensar Yayınları, 1997), 251.
34. bk. Ziya Kazıcı, “Ahilik”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1989), 1/540; Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar, 276.
35. bk. Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar, 136.
36. bk. İlhan Şahin, “Ahi Evran”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1998), 1/529-530.
37. bk. Muslu, Anadolu’da Tasavvuf Yolları, 59.
38. bk. Ahmet Yaşar Ocak, “Hacı Bektaş-ı Veli”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1996), 14/455-458.
39. bk. Muslu, Anadolu’da Tasavvuf Yolları, 60.
40. bk. Yılmaz, Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar, 137-138.
41. bk. Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, 265-270.
42. bk. Mustafa Tatlı, “Yunus Emre”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2013), 43/600-606.
43. bk. Machiel Kell, “Sarı Saltuk”, TDV İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2009), 36/149.
44. bk. Eraydın, Tasavvuf ve Tarikatlar, 409.
45. bk. Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram-ı Veli (Ankara: TDV Yayınları, 2011), 7-36.

Hazırlayan: Fatma Sönmez Acar