11. Sınıf · Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi

Din, Felsefe ve Bilim

Dinin felsefe ve bilimle ilişkisini sorgulayabilme
Öğrenme çıktısı: DKAB.11.2.2
Hazırlayan: Fatma Sönmez Acar
1. Bölüm

Ders

İnceleyelim, sorgulayalım, çıkarım yapalım.

Dikkat Çekme

Aynı gökyüzü, üç soru

Yeşil tepeler üzerinde uzaktaki vadiye yağmur bırakan koyu bir bulut ve önde yalnız bir ceviz ağacı
1Yağmur damlaları bulutta nasıl oluşur?Bilim
2Gece ile gündüz nasıl birbirini izler?Bilim
3Gördüğümüz şeyin doğru olduğunu nasıl bilebiliriz?Felsefe
4Varlık nedir, nereden gelir?Felsefe
5Gökler ve yer niçin var?Din
6Evrendeki bu düzen insana ne anlatır?Din

Bu üç alan aynı evrene nasıl farklı sorular sorar?

Bilim düzenin nasıl işlediğini açıklar, felsefe bilgiyi akıl süzgecinden geçirir, din varlıkların niçin var olduğunu da açıklar.

Hazırbulunuşluk

Sizce doğru mu, yanlış mı?

Tahmininizi seçer misiniz? Cevap birkaç saniye sonra açılacak.

Öğrenme Çıktısı ve Süreç Bileşenleri

DKAB.11.2.2. Dinin felsefe ve bilimle ilişkisini sorgulayabilme

a

Dinin felsefe ve bilimle ilişkisi hakkında merak ettiklerini tanımlar.

b

Dinin felsefe ve bilimle ilişkisi hakkında sorular sorar.

c

Dinin felsefe ve bilimle ilişkisi hakkında bilgi toplar.

ç

Dinin felsefe ve bilimle ilişkisine yönelik elde ettiği bilgilerin doğruluğunu değerlendirir.

d

Felsefe ve bilimin İslam kültüründeki yerine ve İslam düşüncesine katkılarına dair çıkarımda bulunur.

Merak Ediyorum

Din, felsefe ve bilim hakkında neyi merak ediyoruz?

Açılma süresi
Din, Felsefe ve Bilim

Toplumu ayakta tutan unsurlar

Toplumların varlığını sürdürebilmesi ve insanların bir arada yaşayabilmesinde birçok unsur etkili olur. Din, hukuk, bilim, felsefe, dil, tarih, sanat, ekonomi vb. şeklinde sıralanabilen bu unsurlar toplum düzeninin kurulması ve ortak değerlerin oluşmasına katkı sağlar.

Bu unsurlar arasında din, felsefe ve bilim insanın kendisini, çevresini ve evreni anlamlandırma çabasında önemli bir rol üstlenir. Bu üç alan, insanın düşünce dünyasını şekillendirirken aynı zamanda manevi ve zihinsel gelişimine de yön verir.

Ana fikirDin, felsefe ve bilim insanın kendini ve evreni anlamlandırmasında birlikte rol oynar.

Din, Felsefe ve Bilim

Din, bilim ve felsefe

Din

Din, insanın manevi ihtiyaçlarını karşıladığı gibi dünyadaki anlam arayışına da yardımcı olur ve ahlaki hayatın temelini oluşturur.

Bilim

Bilim, gözlem ve araştırma yoluyla evrendeki fiziksel düzenin nasıl işlediğini açıklar. Bu süreçte elde ettiği veriler, insana somut ve doğrulanabilir bilgiler sunar.

Felsefe

İnsan, bilimin kendisine sunduğu somut verileri felsefe sayesinde akıl ve mantık süzgecinden geçirerek “varlık-bilgi-değer” alanlarında düşünce dünyasını zenginleştirir.

Bu üç unsur insanın hayatı anlamlandırmasına yardımcı olur. Din ve bilim kendi kaynaklarından bilgi ortaya koyarken felsefe bunu düşünsel sorgulama yöntemiyle analiz eder.

Ana fikirDin ve bilim kendi kaynaklarından bilgi ortaya koyar, felsefe bu bilgiyi sorgular.

Din, Felsefe ve Bilim
Kitabın üzerinde duran yuvarlak çerçeveli eski bir gözlük, arkada pencereden görünen tepeler

Felsefi bilgi

Felsefi bilgi, insanın sistemli düşünme etkinliğinin sonucudur. Bu süreç bir bilginin, iddianın veya düşüncenin başka insanlar tarafından da anlaşılabilmesi, onlara aktarılabilmesi ve kabul edilebilir olmasını ifade eder. Düşüncenin objektiflik iddiası bu noktada gündeme gelir.

Ancak hiçbir düşünce mutlak anlamda objektif bir geçerliliğe sahip olamaz. Her düşüncenin bireysel, toplumsal ve tarihsel arka planı vardır.

Ana fikirHer düşüncede yaşanılan çağın ve toplumun izi vardır.

Din, Felsefe ve Bilim

Felsefe ve filozof

Felsefi bilgide de düşünürün yaşadığı toplumun, tarihin ve kültürün izleri vardır.4 Bu kültürel, toplumsal ve tarihsel arka plan düşünürün ortaya koyduğu felsefi bilgilerin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynar. Felsefe, genellikle bir dünya görüşü ve varlık teorisi olarak tanımlanır.5 Bu disiplinle ilgilenen düşünürler yaşadıkları toplumun ve çağın zihniyetinden etkilendikleri için felsefi bilgi, ortaya çıktığı dönemin sınırlılıklarını içerir.

Filozof kelimesi sözlükte felsefe ile uğraşan ve felsefenin gelişmesine katkıda bulunan kimse olarak tanımlanır.6 Filozoflar genellikle bilgi, ahlak, toplum, evren gibi konuları araştırır ve düşüncelerini sistemli bir şekilde açıklar. Bunun yanı sıra varlık hakkında teori ortaya koyar ve varlığın ilkeleri üzerine düşünürler. Pek çok filozof varlığın kaynağı, ortaya çıkışı ve ne olduğu hakkında çeşitli fikirler ortaya koymuştur.

Ana fikirFilozof; bilgi, ahlak, toplum ve evren üzerine sistemli düşünür.

4 bk. Tokat, Din Felsefesi, 18.5 bk. Kaya, “Felsefe”, 12/311.6 Güncel Türkçe Sözlük, “filozof”.
İslam’da İlim
Çöl vadisinden yükselen kayalık bir dağ ve yukarı uzanan taşlı patika

İslam öncesi Arabistan

İslam öncesi Arabistan Yarımadası’ndaki toplumlarda varlığın kaynağıyla ilgili birçok düşünce olduğu görülür. Ancak bunlar, filozofların ele aldığı gibi sistematik bir düşünceden daha çok inanç biçimi olarak kendilerini gösterir. Bu durum, İslam öncesi 7. yüzyıl Arabistan Yarımadası’nın onu çevreleyen komşu ülkelere göre felsefi ve bilimsel düşünce açısından geride kalmasından kaynaklanır.

Bu koşullar içinde Hz. Muhammed (sav), Hira Mağarası’nda kendi zihinsel sorgulamalarını gerçekleştirmiştir. Kendisine gelen ilk vahiyle birlikte putperestlik inancına meydan okumuştur.

Ana fikirVahiy, düşüncenin geri kaldığı bir ortamda geldi.

İslam’da İlim
Çatlamış kuru topraktan yükselen, üzerinde çiy taneleri olan taze bir filiz

Vahiy ve düşünme

Hz. Muhammed’e (sav) gelen ilk ayetler insandan aklını ve duygularını doğru bir şekilde kullanmasını istemiştir. Böylece ilk Müslümanların zihinleri vahyin dünya ve ahirete ilişkin somut kavramları dile getirmesiyle hareketlilik kazanmıştır.

Kur’an ve Hz. Muhammed (sav) Müslümanları düşünmeye teşvik etmiş ve onlarda zihinsel sorgulamanın filizlenmesini sağlamıştır.7 Fethedilen coğrafyalardaki felsefi birikimin tercüme edilmesi de Müslüman dünyasında felsefi düşüncenin gelişmesini sağlamıştır.

Ana fikirKur’an aklı ve duyguları doğru kullanmaya çağırarak düşünceyi filizlendirdi.

7 bk. Gaşiye suresi 17. ayet.
İslam’da İlim

İslam düşüncesinde felsefe

İslam düşüncesinde felsefe; varlık, hayatın anlamı, inanç ve toplumsal değerlerin akıl süzgecinden geçirmesiyle önem kazanmıştır. Bu süreç, geçmiş inançların sorgulanmasına; insanın kendisini, çevresini ve Allah’ı (cc) anlamasına ve ahlaki değerlerin yeniden şekillenmesine katkı sağlamıştır.

İlk dönem İslam kültüründe felsefi düşünce henüz sistemli olarak ilerlemese de Müslümanlar sorgulamaya, öğrenmeye merak duydular. Bu durum, Hz. Peygamber’in vahyin ilk geldiği andan itibaren Müslümanları ilim öğrenmeye, geçmiş inançlarını doğru analiz etmeye ve varoluşları üzerine düşünmeye teşvik etmesinin bir sonucudur.

Ana fikirFelsefe; varlığı, inancı ve değerleri akıl süzgecinden geçirmeye katkı sağladı.

İslam’da İlim
Kuru bir yaprağın damarlarını gösteren pirinç çerçeveli büyüteç

İlim ve âlim

İlim kelimesi sözlükte bir şeyi gerçek yönüyle kavramak; gerçek bilgiyle örtüşen inanç, nesneyi olduğu gibi anlamak ve ondaki gizli bilgiyi ortaya çıkarmak olarak tanımlanır.8 İslam düşüncesinde ise bir şeyin gerçek yönüyle kavranmasıdır.

Âlim ise bilen, bilgi sahibi ve tefsir, hadis, kelam gibi İslam ilimlerinde yetkinliği olan Müslüman bireyler olarak kabul edilir.9

Ana fikirİlim, bir şeyi gerçek yönüyle kavramaktır.

8 bk. Kutluer, “İlim”, 22/109.9 bk. Atçıl, “Âlim”, 263.
İslam’da İlim

İlim yolunda

Hz. Muhammed (sav) “İlim öğrenmek her Müslümana farzdır.”10 sözüyle Müslümanların ilim yolunda çaba göstermesi gerektiğini ifade eder.İbni Mace, “Mukaddime”, 17
Kur’an-ı Kerim’de de “… Rabbim! İlmimi artır de.”11 ve “… Allah içinizden (gerçekten) iman etmiş olanları ve ilim sahibi olanları yüksek derecelere çıkarsın...”12 ayetleriyle ilim öğrenmek ve bu konuda ısrarcı olmak öğütlenir.Taha suresi 114. ayet; Mücadele suresi 11. ayet

Kur’an’ın bu ifadeleri Müslümanların zamanla birçok âlim yetiştirmesine ve güçlü bir ilim geleneği oluşturmasına zemin hazırlamıştır.

Ana fikirİlim öğrenmek her Müslümanın görevidir.

10 İbni Mace, “Mukaddime”, 17.11 Taha suresi 114. ayet.12 Mücadele suresi 11. ayet.
İslam’da İlim

Hz. Peygamber’in eğitim faaliyetleri

Müslüman âlimlerin ilmî çalışmaları İslam düşüncesini öne çıkaran felsefi faaliyetlerin doğmasına katkı sağlamıştır. Bu düşünsel sürecin çıkış noktası Hz. Muhammed’in (sav) yürüttüğü eğitim faaliyetlerine dayanır.

Hz. Muhammed (sav), tebliğ sürecinde Kur’an ayetlerinin iniş sebeplerini, hangi konularda indiklerini ve İslam’ın kurallarını açıklamış; kendisine yöneltilen sorulara cevap vermiştir. Bu durum, Müslümanlar için bir ilim dersi niteliği taşımıştır. Özellikle Hz. Peygamber’in yanında bulunanlar, onun düşüncelerini doğrudan öğrenme fırsatına sahip olmuşlardır.

Ana fikirİslam düşüncesinin çıkış noktası Hz. Peygamber’in eğitim faaliyetleridir.

Tercüme Faaliyetleri

Yeni düşünceler

Hz. Muhammed’in (sav) vefat etmesiyle birlikte farklı kültür ve düşünce dünyalarına sahip olan Müslümanlar arasında özellikle dinî ve sosyal hayata ilişkin bazı konularda farklılıklar yaşanmaya başlamıştır. Bu durum üzerine birçok Müslüman âlim, Kur’an’ı ve sünneti kaynak edinerek dinî ve sosyal hayatla ilgili yeni düşünceler geliştirmiştir.

Bu süreç İslam medeniyetinin oluşmasına katkı sağlamıştır. Müslümanların yeni düşünceler ortaya koymaları, onları üretmeye ve yeni bilgiler öğrenmeye yöneltmiştir.

Ana fikirKur’an ve sünnete dayanan yeni düşünceler İslam medeniyetini oluşturdu.

Tercüme Faaliyetleri
Ahşap masa üzerinde iple bağlanmış eski, deri ciltli kitaplar ve pirinç hokka

Tercüme faaliyetleri

İslam medeniyetinin üretken olduğu zamanlardan biri olan Emeviler Dönemi'nde tercüme faaliyetleri başlamıştır.

Müslüman âlimler, yapılan çeviriler sayesinde geçmiş dönemlerin bilgi birikimine sahip olmuştur. Kendi düşüncelerini bu birikim üzerine ekleyerek ilmî anlamda çok daha derin bilgi seviyesine ulaşmışlardır.

Ana fikirMüslüman âlimler geçmişin birikimine kendi düşüncelerini ekledi.

Tercüme Faaliyetleri

Kurumlar ve Bağdat

Çevirilerin ve ilmî çalışmaların devam etmesi için Beytülhikme ve rasathane gibi kurumlar oluşturulmuştur. İlim adamları devlet tarafından maddi olarak desteklenmiştir. Bu dönemde ilmî ve edebî kitapların getirilmesi için çevre ülke ve şehirlere pek çok heyet gönderilmiştir.

Ayrıca Bağdat şehri kurulduktan sonra bilim ve kültür merkezi hâline gelmiş, başka şehirlerden birçok ilim adamı buraya yönelmiştir.13

Ana fikirİlim, kurumlar ve devlet desteğiyle güçlendi.

13 bk. Barış, İslam Medeniyeti’nin Gelişme ve Yayılma Evreleri, 89-90.
Tercüme Faaliyetleri

Özgün eserler dönemi

Yaklaşık 8. yüzyılın ortalarından 9. yüzyılın ortalarına kadar tercüme faaliyetleri devam etmiş ve hemen ardından özgün eserlerin verildiği dönem başlamıştır. Müslüman âlimler matematik, mantık, fizik, kimya, astronomi gibi fen bilimlerinin yanı sıra sosyal bilimlere de önemli katkılar sağlamışlardır.

Farklı kültürlerden öğrendikleri bilgileri kendi kültür ve düşüncelerine göre biçimlendirerek bilim ve teknik alanında birçok eser ortaya koymuşlardır. Bu eserleri hazırlarken İslam medeniyetinin ana kaynağı olan Kur’an-ı Kerim’den faydalanmışlardır. Ayrıca Müslüman âlimler, dinin kaynağı olan Kur’an ve sünnetin daha doğru anlaşılması için hadis, tefsir, kelam gibi alanlarda da eserler meydana getirmişlerdir.

Ana fikirTercümeden sonra özgün eserler dönemi başladı.

Tercüme Faaliyetleri
Yağmur bulutları altında tek yelkenli ahşap bir teknenin denizde ilerleyişi

Kur’an’ın teşviki

Müslüman âlimlerin en önemli motivasyonlarından biri, Kur’an’ın onları düşünme ve araştırmaya teşvik etmesidir.

Kur’an-ı Kerim’deki “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde selim akıl sahipleri için elbette ibretler vardır.”14 ayeti Müslümanları yer ve gök hakkında düşünmeye sevk eder.Âl-i İmrân suresi 190. ayet

Ana fikirKur’an, insanı yer ve gök hakkında düşünmeye çağırır.

14 Âl-i İmrân suresi 190. ayet.
Tercüme Faaliyetleri

Evreni anlamaya çağrı

“Kuşkusuz, göklerin ve yerin yaratılışında, gece ve gündüzün değişmesinde, insanlara fayda veren yüklerle denizde seyreden gemilerde, Allah’ın gökten indirerek onunla ölü haldeki toprağa can verdiği ve orada her çeşit canlının yetişmesini sağladığı yağmurda, rüzgârları ve gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutları evirip çevirip yönlendirmesinde aklını işleten bir topluluk için elbette nice deliller vardır.”15 ayetinde de insanların yaşadıkları evreni anlamalarına çağrı vardır.Bakara suresi 164. ayet

Bunun için insanın hem dinî ilimlerle hem de sosyal bilimler ve fen bilimleriyle ilgilenmesi gerekir.

Ana fikirEvreni anlamak için dinî ilimlerle de fen bilimleriyle de ilgilenmek gerekir.

15 Bakara suresi 164. ayet.
Eğitim Kurumları

Eğitim kurumları

İslam medeniyetinin gelişmesinde eğitim kurumları önemli bir rol oynamıştır. Bu kurumlar bilginin üretilmesi, korunması ve nesilden nesile aktarılmasını sağlamıştır. Aynı zamanda farklı coğrafyalardan gelen bilim insanlarının düşünce alışverişinde bulunmalarına da imkân tanımıştır. Bu sayede oluşan ortam, bilimsel çalışmaların gelişmesine katkıda bulunmuştur.

İslam medeniyetinin gelişmesini sağlayan eğitim kurumları

Cami
Mektep
Darülkurra
Beytülhikme
Rasathane
Mescit
Medrese
Darülhadis
Kütüphane
Şifahane

Ana fikirKurumlar bilgiyi üretti, korudu ve nesilden nesile aktardı.

Cami
Ahşap oymalı minberi olan cami içinde halı üzerinde halka şeklinde dizilmiş rahleler

Cami

Arapça “cem” kökünden türeyen cami kelimesi toplayan, bir araya getiren anlamlarında kullanılır. Başlangıçta sadece cuma namazının kılındığı büyük mescitler için kullanılan “el-mescitü'l-câmi” (cemaati toplayan mescit) tamlamasının kısaltılmış hâlidir.16

İlk Müslümanlardan itibaren camiler; toplanma ve ibadet yeri olmanın yanında önemli elçilerin kabul edildiği, eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü, evsiz ve yolda kalmışlara barınma imkânının sağlandığı ve aşevi hizmetinin verildiği çok amaçlı kurumlar olmuştur.

Ana fikirCami, ibadetin yanında eğitimin de merkeziydi.

16 bk. Önkal - Bozkurt, “Cami”, 7/91.
Cami

Suffe ve camilerde eğitim

Bu işlevleri arasında camilerin eğitim kurumu niteliği ayrı bir önem taşımıştır. Hz. Muhammed (sav) ve onun ashabı camilerde eğitim faaliyetleri yürütmüşlerdir. Bu faaliyetler sonucunda birçok İslam âlimi yetişmiştir. Mescid-i Nebevi’de bulunan Suffe, o dönem için üst düzeyde bir eğitim faaliyeti vermiştir. Sahabilerin dinî ve ilmî eğitim gördüğü bu bölüm öğretim faaliyetinin yürütüldüğü önemli bir merkez olmuştur. Hz. Muhammed (sav) burada bizzat kendisi de ders vermiştir. Bu derslerle birlikte camilerde aşamalı olarak bazı ilimler öğretilmeye başlanmıştır.

Hicret'in ilk yıllarında camilerde yürütülen eğitim faaliyetleri, ilerleyen dönemlerde hadis, fıkıh, akaid gibi İslami ilimlerin oluşumuna zemin hazırlamıştır. Aynı zamanda tercüme faaliyetleriyle birlikte felsefe, mantık, matematik, kimya gibi ilimler de okutulmuştur. Bu gelişmeler neticesinde camiler hem dinî ilimler hem de doğa bilimlerinin gelişmesinde bir eğitim merkezi olarak yerini almıştır.17

Ana fikirSuffe, dinî ve ilmî eğitimin ilk merkezlerindendir.

17 bk. Kazıcı, İslam Medeniyet ve Müesseseleri Tarihi, 340-341.
Mescit
Yeşil tepeler arasında ahşap revaklı, beyaz badanalı küçük bir köy mescidi

Mescit

Mescit Arapça eğilmek, tevazu ile alnı yere koymak anlamındaki “sücûd” kökünden türemiştir. Secde edilen yer anlamına gelen mescit, aynı zamanda mekân ismi olarak da kullanılmıştır.

Mescit; Kur’an-ı Kerim’de, hadislerde ve ilk İslam kaynaklarında cami kavramının karşılığı olarak kullanılmıştır.18 İslamiyet’in daha sonraki yıllarında cuma namazı kılınmayan ve minberi olmayan küçük mabetlere denilmiştir.19

Ana fikirMescit, secde edilen yer demektir.

18 bk. Önkal - Bozkurt, “Cami”, 7/91.19 bk. Önkal - Bozkurt, “Cami”, 7/91.
Mescit

Hayatın merkezinde

İslam tarihinin başlangıcından itibaren mescitler sadece birer ibadet yeri olmamış, hayatın tam merkezinde yer almıştır. Bu mekânlar; askerî kararların alındığı bir karargâh, Müslümanların toplanma alanı, ilim öğrenilen yer, toplumsal konuların görüşüldüğü ve elçilerin kabul edildiği bir merkez olarak tasarlanmıştır.

Hicret’le birlikte ilk önce Kuba Mescidi inşa edilmiş, sonrasında ise Mescid-i Nebevi’nin inşasına başlanmıştır. Mescid-i Nebevi; namaz kılınan bölüm, mektep görevi gören “Suffe” ve Hz. Muhammed’in (sav) ailesi için yapılmış birkaç odadan oluşmuştur. İslam tarihinde Mescid-i Nebevi ile başlayan mescitte eğitim-öğretim faaliyetleri, zamanla yeni kurulan mescitlerle devam etmiştir.20 Böylece mescitler hem İslam medeniyetinin varlığını göstermede hem de bu medeniyetin ilim ve bilim açısından gelişmesinde önemli bir rol üstlenmişlerdir.

Ana fikirMescitler hayatın tam merkezinde yer aldı.

20 bk. Köylü, Ana Hatlarıyla İslam Eğitim Tarihi, 93-95.
Mektep
Kilim üzerinde dizilmiş, üzerlerinde küçük yazı tahtaları bulunan ahşap rahleler

Mektep

Sözlükte yazmak anlamındaki “ketebe” kökünden türeyen mektep, okul demektir.21 Aynı zamanda çocuklara dinî eğitim verilen ilk eğitim kurumudur. Okuma-yazma öğretilen ve dinî eğitim verilen bu kurumlar “Kur’an okulu” olarak da adlandırılmıştır.

Mektepler ilk olarak İslamiyet’i yaymak ve farklı etnik grupları İslam inancı ve hayatıyla bütünleştirmek amacıyla kurulmuştur.

Ana fikirMektep, çocukların ilk eğitim kurumudur.

21 bk. Bozkurt, “Mektep”, 29/5.
Mektep

Mekteplerde eğitim

Her köy ve mahallede bulunan bu okullar, dinî kültürün ve İslami hayat tarzının sürdürülmesinde önemli rol oynamıştır. Zamana ve mekâna göre bazı değişiklikler olsa da bu okullarda genellikle Kur’an, hadis, ilmihâl, okuma yazma, gramer, şiir ve şiir eğitimi dersleri verilmiştir. Ancak eğitim programının ana dersini Kur’an eğitimi oluşturmuştur.22

Hz. Muhammed (sav) Dönemi’nde Hicret’ten sonra çocuklara eğitim verildiği bilinmektedir. Bu duruma Bedir Savaşı sonrası on kişiye okuma yazma öğreten esirlerin serbest bırakılması örnek olarak gösterilebilir. Okuma yazma öğrenen çocuklar daha sonra mescitlerdeki eğitime katılmışlardır. Hz. Peygamber’in vefatı sonrası Dört Halife Dönemi’nde mektepler daha sistemli hâle getirilmiştir. Mekteplerde çalışan öğretmenlere maaş verilmeye başlanmıştır. Daha sonraki dönemlerde mektepler hem mekân hem de ders içeriği olarak gelişme kaydetmiştir.

Ana fikirMektepler zamanla daha sistemli hâle geldi.

22 bk. Dilbaz, İslâm Medeniyeti’nde Eğitim-Öğretim ve İlmî Faaliyetler, 172.
Medrese
Taş revaklı bir medrese avlusu, ortada sekizgen mermer şadırvan ve çınar ağacı

Medrese

Medrese İslam medeniyetinde kurulan eğitim kurumlarındandır. Sözlükte okumak, anlamak, bir metni öğrenmek ve ezberlemek için tekrarlamak anlamındaki ders kökünden gelen mekân ismidir.23

Medrese; cami, mescit ve mekteplerde verilen eğitimin daha ileri düzeyini temsil eder. Bugünkü fakülte, yüksekokul ve üniversite seviyesindedir. Medreseler, İslam medeniyetinde birçok bilimsel gelişmeye öncülük etmiştir.

Ana fikirMedrese, eğitimin ileri düzeyidir.

23 bk. Bozkurt, “Medrese”, 28/323.
Medrese

Vakıflar ve Nizamiye Medresesi

Mescitlerde yapılan eğitimler zamanla cami ve çevresinde de eğitim faaliyetlerinin başlamasına zemin hazırlamıştır. Bu durum sonraki dönemlerde kurulan vakıfların eğitimi desteklemesine ve cami merkezinde kurulan külliyelerin gelişmesine katkı sağlamıştır. Külliye içinde bulunan medreselerde ders veren öğretmenlerin ücretleri ve yatılı kalan öğrencilerin masrafları vakıf tarafından karşılanmıştır.

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle birlikte Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün kurduğu Nizamiye Medresesi İslam medeniyetinin en önemli medreselerindendir. Bu medrese, kuruluşundan sonra birçok medreseye örnek olmuştur. Medrese eğitiminin temel hedefi sahih olan dinî birikimin öğrencilere aktarılmasıdır. Bu amaçla medreselerde eğitim belirli metinler üzerinden yürütülmüştür. Bu eğitim sistemi aynı zamanda zengin yorum geleneğinin oluşmasına zemin hazırlamıştır.24

Ana fikirNizamiye Medresesi birçok medreseye örnek oldu.

24 bk. Demircan, “Eğitim”, 110-111.
Darülkurra
Minder üzerindeki oymalı ahşap rahlede duran yeşil kadife kılıflı Mushaf ve beyaz laleler

Darülkurra

Kur’an-ı Kerim’i okumayı uzmanlık seviyesinde öğreten kurumdur. Darülkurrada, Kur’an-ı Kerim’deki kelime ve cümlelerin okunuşlarıyla ilgili ayrıntılı bilgiler öğretilmiştir.25

İslamiyet’in doğuşundan itibaren Kur’an’ın güzel ve doğru bir şekilde okunması büyük önem taşımıştır. İslam’ın ilk dönemlerinde hafızlık ve Kur’an eğitimi mescitlerde verilirken ibadetlerin aksamaması için darülkurra adı verilen kurumlar oluşturulmuştur.

Ana fikirKur’an’ın güzel ve doğru okunması büyük önem taşır.

25 bk. Sürmeli vd., “dârülkurra”, 57.
Darülkurra

Osmanlı’da darülkurra

Osmanlı Devleti zamanında sıbyan mektebini bitiren veya o seviyede özel öğrenim görmüş bir talebe, bu müesseselerde okumak istediğinde öncelikle en alt seviyedeki darülkurraya giderdi. Hafızlığını burada tamamladıktan sonra ise yüksek darülkurraya geçiş yapardı. Bu sistemli işleyiş Osmanlıların darülkurralara ne kadar önem verdiğini göstermektedir.26

Ana fikirDarülkurralarda eğitim aşamalı ve sistemliydi.

26 bk. Kazıcı, İslam Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi, 386-387.
Darülhadis
Ahşap masa üzerinde kamış kalemler, pirinç hokka, rıhdan ve eski kâğıtlar

Darülhadis

Hadis eğitiminin verildiği kurumlardır. Darülhadis kelimesi; yer, mekân ve ev anlamlarına gelen dâr ile hadis isimlerinin birleşmesiyle oluşturulmuştur.

Hadis derslerinin ilk yapıldığı yer olarak Hz. Muhammed’in (sav) Mekke Dönemi’nde Erkam bin Ebu Erkam’ın evi gösterilir. Hicret’ten sonra bu dersler Mescid-i Nebevi’nin bitişiğinde bulunan suffe adı verilen odalarda verilmeye başlanmıştır.

Ana fikirHadis dersleri evlerde ve mescitlerde başladı.

Darülhadis

Hadis halkaları

Daha sonraki dönemlerde hem muhaddislerin evlerinde hadis halkaları kurulmuş hem de mescitlerde hadis âlimleri tarafından dersler verilmiştir. Mescitlerde o bölgenin muhaddisleri ders verdiği gibi ilmî seyahatte olan meşhur muhaddisler de dersler vermiştir.

Meşhur hadis âlimi İmam Buhari böyle bir seyahat esnasında Basra’da binlerce talebenin ilim öğrendiği bir mescitte hadis dersleri okutmuştur. Mescitlerde gelişen bu ders halkaları neticesinde hadis dersleri için yeni bir yer inşa edilmesine karar verilmiş ve darülhadisler kurulmuştur.27

Ana fikirHadis halkaları zamanla kuruma dönüştü.

27 bk. Bozkurt, “Dârulhadis”, 8/553.
Beytülhikme
Gün batımında hurma ağaçları arasından görünen geniş nehir ve kıyıdaki kubbeli kerpiç yapılar

Beytülhikme

İslam coğrafyasının genişlemesi sonucunda Müslümanlar, dinlerini farklı din ve kültürler karşısında savunma ve tanıtma girişimlerinde bulunma ihtiyacı hissetmişlerdir. Beytülhikme, tercüme faaliyetlerinin ve ilmî araştırmaların yürütüldüğü merkezdir.

Bu merkez; felsefe, tıp, matematik, fen ilimleri ve kısmen edebiyat alanında kaleme alınan eserlerin Arapçaya tercüme edildiği kütüphane ve rasathaneden oluşmuştur. 9. yüzyılda Yunanca ilmî eserlerin büyük bir bölümü Arapçaya çevrilmiştir. İslam âlimleri Beytülhikmede sadece tercüme faaliyetinde bulunmamış; tercüme edilen eserlerdeki ilimleri kavramışlar ve bunlar üzerine şerhler yazmışlardır.28

Ana fikirÂlimler tercümenin ötesine geçip şerhler yazdı.

28 bk. Köylü, Ana Hatlarıyla İslam Eğitim Tarihi, 97-98.
Kütüphane
Deri ciltli kitaplarla dolu ahşap raflar, çini kaplı duvar ve okuma masası

Kütüphane

Kütüphaneler, tarih boyunca sadece kitapların toplandığı yer olarak değil çeşitli ilimlerin öğretildiği, araştırmaların yapıldığı yerler olmuştur.29 Hz. Muhammed (sav) Dönemi'nde yazılı eserlerin az olmasından dolayı kütüphane kayıtlarına rastlanamamıştır. İslam medeniyetindeki ilk kütüphaneler Emeviler Dönemi’nde açılmış ve buralarda özellikle Kur’an-ı Kerim ve hadis kaynakları toplanmıştır.30

İslam medeniyetinin gelişmesiyle birlikte birçok yerde kütüphaneler açılmıştır. Müslüman âlimler, kütüphanelerde hem araştırma yapmış hem de önemli eserler yazarak sonraki nesillere bırakmışlardır.

Ana fikirKütüphane, araştırmanın da yapıldığı yerdir.

29 bk. Baltacı, İslam Medeniyeti Tarihi, 126.30 bk. Erünsal, “Kütüphane”, 27/11.
Kütüphane

Ülkemizde kütüphaneler

Ülkemizdeki kütüphane zenginliğine başta İslam Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi (İSAM), Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi, Millî Kütüphane, halk kütüphaneleri, vakıf kütüphaneleri, üniversite kütüphaneleri ve yaygın eğitim kurum kütüphaneleri örnek gösterilebilir. Bu kütüphanelerde farklı dönemlere ait kıymetli eserler bulunmaktadır.

Aynı zamanda Türkiye’de her sene mart ayının son pazartesi günüyle başlayan hafta Kütüphanecilik Haftası olarak kutlanmaktadır. Kütüphanecilik Haftası’nda; kütüphane ve kütüphanecilik meseleleri ile ilgili konularda kongre, sempozyum, sergiler, söyleşiler ve paneller düzenlenmektedir. Yerel imkânlardan yararlanarak (mahallî gazeteler, belediye hoparlörü, TRT, vb.) kütüphanenin bulunduğu çevrede hafta ile ilgili duyurular yapılır, bölgedeki eğitim ve kültür kurumlarıyla haftanın önemini anlatan etkinlikler planlanır. Bu etkinlikler, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Türk Kütüphaneciler Derneğinin iş birliği ile yürütülür.31

Ana fikirKütüphane kültürü bugün de yaşatılıyor.

31 bk. (Genel ağdan alınmıştır.)
Rasathane
Alacakaranlıkta taş bir sekinin üzerinde duran pirinç usturlap ve yanında fener

Rasathane

Astronomik gözlem ve incelemelerin yapıldığı özel mekânlardır. Rasathane, İslam medeniyetinde astronomi ilminin gelişmesine katkı sağlayan en önemli kurumlardan biri olarak kabul edilir. İslam’da, ilk gelişen ilim dallarından biri de astronomidir.

İslam’ın temel ibadetlerinden namaz, oruç ve hac belirli zamanlarda yapılan ibadetler olduğu için bunların vakitlerinin ayarlanması her zaman önemli olmuştur.

Ana fikirİbadet vakitleri astronomiyi geliştirdi.

Rasathane

Nesillere kalan miras

Özellikle ilk Müslümanlar namazların vakitlerini belirlemek için camilerde muvakkithaneler kurmuşlardır. Ayrıca medreselerde de astronomi ilmi ders olarak okutulmuştur.

Rasathaneler, İslam medeniyetinin meydana getirdiği ve kendinden sonraki nesillere miras olarak bıraktığı önemli müesseselerdendir. İslam öncesi dönemde de astronomiyle ilgili çalışmalar olmakla birlikte bunu özel bir müessese hâline getiren Müslümanlar olmuştur.32

Ana fikirRasathaneyi özel bir kurum hâline getirenler Müslümanlardır.

32 bk. Baltacı, İslam Medeniyeti Tarihi, 320-321.
Şifahane
Raflarda sırlı seramik kavanozlar, asılı kuru şifalı otlar ve pirinç havan

Şifahane

İlk dönemlerde bimaristan olarak bilinen şifahaneler bugünkü hastanelerin işlevini görmüştür. Hz. Muhammed (sav) Dönemi’ndeki ilk şifahane Rufeyde Ensariyye adında bir kadının çadırı olmuştur. Bu çadır, Hendek Gazvesi’nde yaralanan Sad bin Muaz ve diğer yaralılar için seyyar savaş hastanesi olarak kurulmuştur.33

Selçuklular Dönemi’nde bu kurumlar darülafiye veya darüşşifa olarak adlandırılmıştır. Osmanlı Dönemi'nde darüşşifanın yanı sıra darüssıhha, şifahane ve bimarhane adları da yaygın olarak kullanılmıştır. 19. yüzyıldan itibaren özellikle Avrupa’daki gibi modern sağlık kuruluşlarının yapılmasıyla hastane adı kullanılmaya başlanmıştır.

Ana fikirŞifahaneler bugünkü hastanelerin işlevini gördü.

33 bk. Terzioğlu, “Bîmâristan”, 6/163.
İlim ve Hakikat

İlim ve hakikat

İslam medeniyetinde ortaya çıkan eğitim ve bilim kurumları, İslam’ın her dönemde ilme ve öğrenmeye önem verdiğini göstermektedir. İslam düşüncesinde bilgi, iyiye ve doğruya götüren yol olarak görülmüştür. Bu nedenle bilgi ve bilimin insanlığa ve evrenin düzenine zarar vermeyecek şekilde kullanılması hedeflenmiştir.

Müslüman âlimler yaşamış oldukları toplumu ve dönemi aydınlattıkları gibi gelecek nesillere de büyük bir miras bırakmışlardır. Bu miras hem dinin ana kaynakları olan Kur’an ve sünnet hem de felsefenin sorgulayıcı gücü ve bilimin gözlemci yöntemi sayesinde ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda İslam dini, bilimsel çalışmaları hakikate giden yolda kendisine yardımcı bir araç olarak görmüştür.

Bilim, dış dünyada bulunan varlıkların görünen hâllerini açıklarken din, bunların nasıl ve niçin var olduğunu açıklamaya çalışmıştır.

Ana fikirBilim görünen hâlleri açıklar; din varlıkların nasıl ve niçin var olduğunu açıklamaya çalışır.

Birlikte Düşünelim

Birlikte düşünelim

1. Din ve bilim aynı varlıklara bakarken hangi sorulara cevap arar?

2. Felsefe, bilimin sunduğu verilerle ne yapar?

3. Tercüme faaliyetleri İslam düşüncesine nasıl katkı sağlamıştır?

4. Eğitim kurumları bilimsel çalışmaların gelişmesine nasıl katkı sağlamıştır?

Birlikte Düşünelim

Birlikte düşünelim: cevaplar

1Din ve bilim aynı varlıklara bakarken hangi sorulara cevap arar?
Bilim, dış dünyada bulunan varlıkların görünen hâllerini açıklar; din ise bunların nasıl ve niçin var olduğunu açıklamaya çalışır.
2Felsefe, bilimin sunduğu verilerle ne yapar?
Bu verileri akıl ve mantık süzgecinden geçirerek “varlık-bilgi-değer” alanlarında düşünce dünyasını zenginleştirir.
3Tercüme faaliyetleri İslam düşüncesine nasıl katkı sağlamıştır?
Âlimler geçmiş dönemlerin bilgi birikimine sahip oldu, bu birikime kendi düşüncelerini ekleyerek daha derin bilgiye ulaştı; ardından özgün eserler dönemi başladı.
4Eğitim kurumları bilimsel çalışmaların gelişmesine nasıl katkı sağlamıştır?
Bilginin üretilmesini, korunmasını ve nesilden nesile aktarılmasını sağladı; farklı coğrafyalardan gelen bilim insanlarının düşünce alışverişine imkân tanıdı.
Kontrol Noktası

Kısa kontrol

Cevabı düşündükten sonra karta dokunur musunuz?

1Mescit kelimesi hangi kökten türemiştir?
“Sücûd” kökünden; secde edilen yer
2Hicret’le birlikte ilk inşa edilen mescit hangisidir?
Kuba Mescidi
3Nizamiye Medresesi’ni kim kurmuştur?
Selçuklu veziri Nizamülmülk
4Hendek Gazvesi’nde seyyar savaş hastanesi olarak kurulan çadır kime aitti?
Rufeyde Ensariyye
Sınıflandırma

Bu ilim hangi gruba ait?

Her kartın altındaki doğru seçeneğe dokunur musunuz?

İslami ilimler

Fen bilimleri ve mantık

Müslüman âlimler hem hadis, tefsir, kelam gibi alanlarda hem de matematik, fizik, kimya, astronomi gibi alanlarda eserler vermiştir.

Sınıflandırma

İlim yolculuğunu sıralar mısınız?

Sıradaki aşamaya dokunur musunuz? Doğru olan yerine yerleşir.

Müslüman âlimler yaşadıkları dönemi aydınlattıkları gibi gelecek nesillere de büyük bir miras bırakmıştır.

Çıkarım

Hangi etkinlikle devam edelim?

Etkinlik 1 · Üç İpucu

İki takım yarışır. İpuçları sırayla açılır, kavramı en az ipucuyla bulan takım kazanır.

Etkinlik 2 · Senaryo Çarkı

Çark döner, gelen senaryo okunur, sınıfça öğrendiklerimizle açıklanır.

Çıkarım
Kavram 1 / 6A Takımı: 0B Takımı: 0

Üç ipucu, bir kavram

İpuçları sırayla açılıyor. Kavramı en az ipucuyla bulabilir misiniz?

Çıkarım

Senaryo Çarkı

Çarkı çevirir misiniz? Gelen senaryoyu okuyup birlikte açıklayalım.

Çıkan senaryo bir daha gelmez.

Ne Öğrendik?

Ne öğrendik? Doğru mu, yanlış mı?

Ne Öğrendik?

Ne öğrendik? Doğru mu, yanlış mı?

2. Bölüm

Tekrar Edelim

Öğrendiklerimizi sağlamlaştıralım.

Tekrar Edelim

Merak ettiklerimizin cevapları

Tekrar Edelim

Merak ettiklerimizin cevapları

Etkinlik 1 / 5
Puan: 0 / 4

Kurumları görevleriyle eşleştirir misiniz?

Önce soldan bir görev seçer misiniz? Sonra sağdan o görevin kurumuna dokunur musunuz?

Etkinlik 2 / 5
Puan: 0 / 4

Kelimeyi kökü ile eşleştirir misiniz?

Önce soldan bir kelimeye, sonra sağdan köküne dokunur musunuz?

Etkinlik 3 / 5
Puan: 0 / 4

Bu söz neyi öğütlüyor?

Etkinlik 4 / 5
Puan: 0 / 4

Bu bilgi hangi kurumu anlatıyor?

Etkinlik 5 / 5
Puan: 0 / 4

Tanım hangi kavrama ait?

Her tanım için doğru kavramı seçer misiniz?

Sınıfça Değerlendirme

Hedefe ulaştık mı?

Sorular sınıfça cevaplanır; kimse tek başına değerlendirilmez.

1Dinin felsefe ve bilimle ilişkisi hakkında hangi soruları sorabiliriz? Bir örnek verir misiniz?
Örneğin: Din, felsefe ve bilim evreni anlamada birbirini nasıl tamamlar? Bilim neyi, din neyi açıklar?
2Din, felsefe ve bilim bilgiyi hangi yollarla ortaya koyar?
Din ve bilim kendi kaynaklarından bilgi ortaya koyar; felsefe bunu düşünsel sorgulama yöntemiyle analiz eder.
3“İslam bilimle ilgilenmez.” görüşünü öğrendiklerimizle nasıl değerlendiririz?
Bu görüş doğru değildir. Kur’an düşünmeye ve araştırmaya teşvik eder; İslam bilimsel çalışmaları hakikate giden yolda yardımcı bir araç olarak görmüştür. Kurumlar ve âlimler bunu gösterir.
Sınıfça Değerlendirme

Hedefe ulaştık mı?

4Felsefe İslam düşüncesine neler kazandırmıştır?
Varlık, hayatın anlamı, inanç ve toplumsal değerlerin akıl süzgecinden geçirilmesini; geçmiş inançların sorgulanmasını, insanın kendisini, çevresini ve Allah’ı (cc) anlamasını, ahlaki değerlerin yeniden şekillenmesini.
5Müslüman âlimler bilime hangi katkıları sağlamıştır?
Matematik, mantık, fizik, kimya, astronomi gibi fen bilimlerinde ve sosyal bilimlerde eserler vermiş, gelecek nesillere büyük bir miras bırakmışlardır.
Başarı Raporu

Etkinlik sonuçları

0 / 100

Tekrar bakabileceğin konular:

Haftaya

2.3 Din ve Sanat

Din, felsefe ve bilim arasındaki ilişkiyi sorguladık. Peki din ile sanat arasında nasıl bir bağ vardır?

Araştırma görevi

Çevrenizdeki bir hat levhası, çini ya da mimari yapıda düzen ve ahengin nasıl göründüğünü araştırıp not alır mısınız? Bulduklarınızı derse getirebilirsiniz.

Kaynaklar

Sonnotlar

  1. bk. Tokat, Din Felsefesi, 18.
  2. bk. Kaya, “Felsefe”, 12/311.
  3. Güncel Türkçe Sözlük, “filozof”.
  4. bk. Gaşiye suresi 17. ayet.
  5. bk. Kutluer, “İlim”, 22/109.
  6. bk. Atçıl, “Âlim”, 263.
  7. İbni Mace, “Mukaddime”, 17.
  8. Taha suresi 114. ayet.
  9. Mücadele suresi 11. ayet.
  10. bk. Barış, İslam Medeniyeti’nin Gelişme ve Yayılma Evreleri, 89-90.
  11. Âl-i İmrân suresi 190. ayet.
  12. Bakara suresi 164. ayet.
  13. bk. Önkal - Bozkurt, “Cami”, 7/91.
  14. bk. Kazıcı, İslam Medeniyet ve Müesseseleri Tarihi, 340-341.
  15. bk. Önkal - Bozkurt, “Cami”, 7/91.
  16. bk. Önkal - Bozkurt, “Cami”, 7/91.
  17. bk. Köylü, Ana Hatlarıyla İslam Eğitim Tarihi, 93-95.
  18. bk. Bozkurt, “Mektep”, 29/5.
  19. bk. Dilbaz, İslâm Medeniyeti’nde Eğitim-Öğretim ve İlmî Faaliyetler, 172.
  20. bk. Bozkurt, “Medrese”, 28/323.
  21. bk. Demircan, “Eğitim”, 110-111.
  22. bk. Sürmeli vd., “dârülkurra”, 57.
  23. bk. Kazıcı, İslam Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi, 386-387.
  24. bk. Bozkurt, “Dârulhadis”, 8/553.
  25. bk. Köylü, Ana Hatlarıyla İslam Eğitim Tarihi, 97-98.
  26. bk. Baltacı, İslam Medeniyeti Tarihi, 126.
  27. bk. Erünsal, “Kütüphane”, 27/11.
  28. bk. (Genel ağdan alınmıştır.)
  29. bk. Baltacı, İslam Medeniyeti Tarihi, 320-321.
  30. bk. Terzioğlu, “Bîmâristan”, 6/163.

Hazırlayan: Fatma Sönmez Acar

Açılış

Görünüm

Ders

Öğretmen Notu

Aşağıda devamı var

Kim Cevaplasın?

–

Sınıf mevcudunu yazar mısınız?

Hoş geldiniz

Sunu nasıl kullanılır?