1. Yazılıya Hazırlık
9.1.1. İnsanın yaratılışını ve özelliklerini ayetlerden hareketle müşahede edebilme
9.1.2. İnsanın doğruyu arayan bir varlık olarak bilgiye ulaşma yolları hakkında eleştirel düşünebilme
9.1.3. Allah (cc) ile iletişimin ibadet ve dua ile sağlandığını yansıtabilme
9.1.4. Rûm suresinin 17-27. ayetlerinin mesajlarını anlamada temel kaynakları kullanabilme
9.2.1. İmanın mahiyetini müşahede edebilme
İnsan ve İnsanın Yaratılışı
Yaratılışta amaç ve ölçü
Allah (cc), evreni ve içindeki varlıkları belli bir amaçla yaratmıştır. Gök cisimlerinin hareketleri, gece ile gündüzün oluşması bu düzenin örneklerindendir.
İnsanın yaratılış aşamaları
Kur’an-ı Kerim’de insanın yaratılış aşamaları şu şekilde ifade edilir:
Akıl, irade ve sorumluluk
İnsanın özellikleri · İlk insan
İnsanı da su ve topraktan yarattığını bildirir. İlk insan ve ilk peygamber Hz. Âdem’dir.
En güzel biçimde yaratılış
Ahsenitakvim yalnızca fiziksel güzellik değildir; insanın akıl, irade ve ahlakla donatılmış üstün konumunu anlatır.
Öğrenme ve sorumluluk
Allah insana akıl, ilim ve irade vererek onu üstün kılmıştır. İnsan akleder, tercih yapar, ahlaki değerlerle davranır, şehir ve medeniyet kurar.
İnsanın yaratılış amacı Rabbini tanımasıdır. Bunun için Allah’a kulluk etmeli, salih amel yapmalı ve kendisine, ailesine, topluma, Allah’a karşı sorumlu davranmalıdır.
Hz. Âdem’e varlıkların isimlerinin öğretilmesi insanın öğrenme özelliğine, halife olarak yaratılması ise sorumluluğuna işaret eder. (Bakara 2/30–32)
Ders kitabı · s. 12–15
Soru 1
Deniz, okulun robotik takımında aylardır yarışma robotunu programlamaktadır. Yarışmadan bir gün önce deneme sırasında robot engele çarpar ve takım telaşlanır. Deniz kodu düzeltir, robot da yeni komutu hatasız uygular. Aynı gün gerginlikle takım arkadaşı Oğuz’a kırıcı bir söz söyler ve Oğuz sessizce atölyeden çıkar. Deniz akşam eve dönerken ikisi arasındaki farkı düşünür: “Robot yalnızca verilen komutu yapıyor, hata yapınca pişman olmuyor, kimseden özür dilemiyor. Ben ise yaptığımın yanlış olduğunu anlıyorum ve özür dileyip dilememeye kendim karar veriyorum.” Ertesi sabah Oğuz’un yanına gidip özür diler. Oğuz onu dinledikten sonra çantasından din kültürü kitabını çıkarır, “Hani Rabbin meleklere, ’Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım.’ demişti…” ayetini (Bakara suresi 30. ayet) gösterir ve “Seçebildiğimiz için sorumluyuz.” der.
Soru 1: Cevaplar
a) Deniz’in gözleminden hareketle insanı diğer varlıklardan ayıran iki özelliği yazınız.
b) Ayeti Oğuz’un “Seçebildiğimiz için sorumluyuz.” sözüyle ilişkilendiriniz.
Soru 2
Çevre kulübü üyeleri, bir cumartesi sabahı sahil temizliğine katılır. Üç saat içinde onlarca torba plastik toplarlar. Kıyıda çöplerin arasında ölmüş küçük deniz canlıları görünce neşeleri kaçar. Mert eline aldığı küçük canlıya bakarak “Göze bu kadar küçük görünen canlılar bile düzenin bir parçası. Biz ise bu düzeni çöple bozuyoruz.” der. Kulüp öğrencileri kısa bir mola verdiğinde Ece, yanında getirdiği ders kitabındaki şu ayeti açar:
Ardından “Hiçbir şey boşuna yaratılmadıysa biz de boşuna yaratılmadık.” der. Kulüp, bu konuşmadan sonra okulda plastik kullanımını azaltmak için bir çalışma başlatır.
Soru 2: Cevaplar
a) Ece’nin sözünü ayetle ilişkilendiriniz.
b) Kulübün kararını insanın çevresine karşı sorumluluğu yönünden açıklayınız.
Doğruyu arayan insan
İnsan kendini tanıma ve varlığını anlamlandırma ihtiyacıyla yaratılmıştır. İnsan tefekkürle yaratan ile yaratılanlar arasında bağ kurar.
Bilgiye ulaşma yolları
Vahiy Hz. Âdem’le başlamış, Hz. Muhammed’le (sav) tamamlanmıştır. Peygamberler Allah’ın varlığını ve birliğini bildirmiş, kulluğun nasıl yapılacağını göstermiştir.
Fıtrat
Fıtrat, insanın yaratılışında bulunan, hayatı anlamlandırmaya yönelten ve inanmayı da içeren doğuştan yetenektir. “Her çocuk fıtrat üzere doğar…” hadisi buna dikkat çeker. İnsan samimiyetle hakikate yönelirse Hâdi olan Allah onu doğru yola ulaştırır.
Akıl ve vahiy karşıt değildir; Kur’an “Ey akıl sahipleri…” diye seslenerek aklı değerli kılar.
Tefekkür ve marifet
Hay bin Yakzan
Hay bin Yakzan, İbni Tufeyl’in eseridir; insanın gözlem ve akılla yaratıcıya ulaşmasını anlatır.
Hay, çevresindeki olayları gözlemler ve gözlemlerini aklıyla değerlendirir. Onun yaratıcıyı araması, fıtrat ve tefekkür kavramlarıyla ilişkilendirilir.
Fıtrat ve sorumluluk
İnsan doğru tercihler yapabildiği gibi yanlış yollara da sapabilir. Vahiy, yaratılış amacına uygun davranması için insana rehberlik eder.
Ders kitabı · s. 16–20
Soru 3
Sena, ailesiyle gittiği yaylada ilk kez yıldızlarla dolu bir gökyüzü görür. Şehirde ışıklardan dolayı bu manzarayı hiç fark etmemiştir. Gece boyunca çadırın önünde oturur, sabaha karşı güneşin doğuşunu izler. Gece ile gündüzün birbirini düzenli izleyişine bakarak bu düzenin rastgele olamayacağı sonucuna varır. Sabah babasına heyecanla “Gözümle gördüğümü aklımla değerlendirince Yaratıcı’yı daha iyi düşünüyorum.” der. Sonra bir süre duraksar ve yüzü ciddileşir: “Ama Rabbimin benden ne istediğini, O’na nasıl kulluk edeceğimi gökyüzüne bakarak öğrenemiyorum.” Babası çayını bırakır, gülümseyerek “Bunun için Allah bize başka bir yol daha göstermiştir.” der. Sena bu yolun ne olduğunu din kültürü kitabından araştırmaya karar verir.
Soru 3: Cevaplar
a) Sena’nın kullandığı iki bilgi yolunu yazınız.
b) Babasının işaret ettiği yolu yazarak insanın buna neden ihtiyaç duyduğunu açıklayınız.
Soru 4
Melis, din kültürü kitabında adı geçen Hay bin Yakzan adlı eseri merak eder ve okul kütüphanesinde arar. Endülüslü İslam düşünürü İbni Tufeyl’in bu eserinde ıssız bir adada büyüyen Hay anlatılmaktadır. Hay’a hiç kimse bir şey öğretmemiştir. Çevresindeki tabiat olaylarını gözlemler, canlıların doğup ölmesini, gökyüzünün düzenini inceler ve gördüklerini aklıyla analiz eder. Sonunda mutlaka yüce bir yaratıcının olması gerektiği sonucuna ulaşır. Melis kitabı bitirince arkadaşına şöyle sorar: “Kimse ona ders vermediği hâlde yaratıcıyı araması, insanın içindeki bir özelliği gösteriyor olabilir mi?” Bu soruyu din kültürü dersinde öğretmenine de aktarır. Öğretmen soruyu bütün sınıfa yöneltir ve öğrencilerden kitaptaki kavramlardan yararlanarak cevap aramalarını ister.
Soru 4: Cevaplar
a) Hay’ın yaşadığı süreci tefekkür kavramıyla açıklayınız.
b) Fıtrat kavramını bu örnekle ilişkilendiriniz.
İbadet ve dua
İnsan, Allah’la dua, ibadet, tövbe ve Kur’an okuma gibi salih amellerle bağ kurar. Allah’a yaklaşmanın yolu ibadet ve duadan geçer.
Secde ve Kur’an okuma
Kulun Rabbine en yakın olduğu an secde anıdır. Kur’an, Allah’ın kelamı olduğu için onu okumak da Allah’la iletişim kurmaktır. Her bir harfine on sevap verilir.
Allah’la kurulan bağ insanlarla ilişkilere yansır. Adil olmak, anne babaya iyi davranmak, iyiliği tavsiye etmek ve işi en güzel şekilde yapmak da ibadet niteliği taşır.
Kulun Rabbine yakınlığı: Müslim, “Salat”, 215. Kur’an okuma: Tirmizi, “Fezailü’l-Kur’an”, 16.
Ders kitabı · s. 21–30
Hamt, dua ve tövbe · Hamt
Kur’an-ı Kerim’in ilk suresi olan Fatiha, hamt kelimesiyle başlar. Allah’ı (cc) övme anlamına gelen hamt, O’nu zikrederek üstün sıfatlarla nitelemedir. Zikir, şükür ve duayı kapsayan hamt, Müslümanların hayatında önemli bir yer tutar. Hidayet, sağlık, başarı ve her türlü nimeti veren Allah’a (cc) hamdedilip şükürde bulunulur. Günlük hayatta Elhamdülillah ifadesi sıklıkla kullanılır.
Dua
Dua yalnızca zor zamanda yapılan bir yardım çağrısı değildir. Şükür, zikir, tövbe ve Allah’la konuşmak niyetiyle de edilir. Sesli ya da sessiz olabilir. Kur’an’da dua niteliğindeki surelerin güzel bir örneği Fatiha’dır.
Namaz, Kur’an’da salat kelimesiyle ifade edilir. Dua ile namaz arasında anlam bakımından bir bağ vardır.
Kur’an, yalnızca sıkıntıda dua edip nimette yüz çevirenleri kınar.
Allah’ın güzel isimleriyle dua
Dua ederken Allah’ın güzel isimleriyle niyazda bulunmak Kur’an’da istenir.
Soru 5
Yusuf, önemli bir sınavdan önceki gece çok gergindir ve uzun uzun dua eder. Sınavı iyi geçince sevinir, arkadaşlarıyla kutlama yapar ve günlerce duayı hiç aklına getirmez. Bir süre sonra ablası hastalanıp hastaneye yatırılır. Yusuf hastane koridorunda oturup yeniden Allah’a yönelir, gözyaşlarıyla ablasının iyileşmesini diler. Ablası taburcu olduktan birkaç gün sonra Yusuf kendi davranışını fark eder ve “Ben yalnızca sıkışınca dua ediyorum.” diye düşünür. O hafta din kültürü dersinde kitabında “İnsana nimet verdiğimizde yüz çevirir ve yan çizer. Başına bir kötülük gelince de yalvarmaya koyulur.” ayetini okur. Ayetin kendisini anlattığını hisseder ve duaya bakışını değiştirmeye karar verir. (Fussilet 41/51)
Soru 5: Cevaplar
a) Kur’an’ın eleştirdiği tutum açısından Yusuf’un davranışını değerlendiriniz.
b) Dua etmek için zorluk dışında iki sebep yazınız.
Soru 6
Zehra Hanım bir hastanede hemşiredir. Namazlarını vaktinde kılmaya özen gösterir, nöbetten çıktığında annesinin ihtiyaçlarıyla ilgilenir. On iki saatlik nöbetin sonunda yorgun olsa da hastalarına nazik davranır, yaşlı hastaların yakınlarına durumu sabırla anlatır. Bir gece yeni başlayan genç meslektaşı, Zehra Hanım’ın bir hastanın yanında dakikalarca durduğunu görür. “Sen ibadetini namazda yapıyorsun zaten. Bu kadar özenin ibadetle ne ilgisi var?” diye sorar. Zehra Hanım kısa bir cevap verir: “Namazda Rabbimin huzurunda olduğumu biliyorum. Bu bilinç seccadeden kalkınca bitmiyor.” Genç hemşire bu söz üzerine bir süre düşünür ve o geceki nöbetinde hastalarına farklı bir gözle bakmaya başlar.
Soru 6: Cevaplar
a) Meslektaşının sözünü ibadetin kapsamı yönünden değerlendiriniz.
b) Zehra Hanım’ın cevabını, Allah’la bağın insan ilişkilerine yansıması yönünden açıklayınız.
Soru 7
Kerem, futbol maçında takımının yenilmesine sinirlenir ve sınıf arkadaşı hakkında doğru olmayan bir söz söyler. Söz kısa sürede yayılır ve arkadaşı çok üzülür. Akşam Kerem yaptığının yanlış olduğunu fark eder, huzursuz olur ve yemek yiyemez. “Ben hep böyleyim, artık düzelmem.” diye düşünmeye başlar. Annesi odasına gelip ne olduğunu sorar. Kerem olanları anlatınca annesi önemli olanın hatayı fark ettikten sonra ondan dönmek olduğunu söyler. Ardından “Her kim de işlediği zulmünün arkasından tövbe edip durumunu düzeltirse kuşkusuz, Allah onun tövbesini kabul eder.” ayetini okur. Kerem ertesi gün okula giderken ne yapması gerektiğini düşünmektedir. Yaptığını arkadaşına nasıl anlatacağını da bilememektedir. (Mâide 5/39)
Soru 7: Cevaplar
a) Kerem’in yapması gereken davranışı tövbe kavramıyla açıklayınız.
b) Kerem dua ederken Allah’ın hangi iki ismiyle yönelebilir? Gerekçesini yazınız.
Soru 8
Nisa, Kur’an okumayı yaz kursunda yeni öğrenmektedir. Sınıfta diğerleri akıcı okurken o harfleri tek tek birleştirir. Yavaş okuduğu için çekinir, sırası gelince sesini kısar ve bir gün eve dönerken “Ben düzgün okuyamıyorum, bırakayım.” demeye başlar. Arkadaşı Hira onun üzüldüğünü görür ve din kültürü kitabında okuduğu Hz. Peygamber’in şu sözünü gösterir:
Nisa o günden sonra her gün az da olsa okumaya başlar. Zamanla bu vakit, onun için Rabbiyle baş başa kaldığı bir zamana dönüşür.
Soru 8: Cevaplar
a) Nisa’nın “bırakayım” düşüncesini hadisten hareketle değerlendiriniz.
b) Metinden hareketle Kur’an okumanın Allah’la bağ kurmadaki yerini açıklayarak bu bağı kurmanın iki yolunu daha yazınız.
Rûm suresinden mesajlar
Rûm suresi Kur’an’ın 30. suresidir, 60 ayettir ve Mekke döneminde inmiştir. Adını 2. ayetteki Rûm kelimesinden alır. Bu ayetler Allah’ın kudretini, evrendeki delilleri ve ahireti anlatır.
17–22. ayetler
Tespih ve hamt
Tespih, Allah’ın bütün eksikliklerden uzak olduğunu ifade etmektir. Hamt ise O’na yöneltilen övgüdür.
Dil ve renk farklılıkları üstünlük sebebi değil, tanışma vesilesidir. Değer ölçüsü takvadır.
Dirilişin delilleri · 23–27. ayetler
Yeryüzünün canlanması
Baharın gelmesi ve kurumuş toprağın canlanması, yeniden dirilişin örneğidir.
Yağmurla kurumuş toprağın canlanması, Allah’ın (cc) ölüleri dirilteceğinin delilidir. Rûm suresinin 19 ve 24. ayetleri bu ilişkiyi düşünmeye yöneltir.
Aile, dinlenme ve çalışma
21. ayet aileyi toplumun temeli olarak gösterir: eşler arasında huzur, sevgi ve merhamet vardır.
23. ayet hem dinlenmeyi hem çalışmayı değerli kılar; kazanç Allah’ın lütfudur.
Ders kitabı · s. 31–36
Soru 9
Yurt dışından gelen Yahya, bu yıl okula yeni başlamıştır ve Türkçeyi yeni öğrenmektedir.
Bazı sınıf arkadaşları onun konuşmasıyla ve teninin rengiyle şaka yapar, teneffüste taklidini yapar. Yahya önce gülümsemeye çalışır, sonra üzülür ve sınıfta sessizleşir, derslerde parmak kaldırmaz olur. Durumu fark eden din kültürü öğretmeni kimseyi suçlamadan derste Rûm suresinin şu ayetini okur: “O’nun delillerinden biri de gökleri ve yeri yaratması, dillerinizin ve renklerinizin birbirinden farklı olmasıdır. Şüphesiz bunda bilenler için (alınacak) dersler vardır.” Sınıfta uzun bir sessizlik olur. Ertesi gün öğrenciler Yahya’dan özür diler, onunla tanışmak için yanına gelir ve ülkesini anlatmasını ister. (Rûm 30/22)
Soru 9: Cevaplar
a) Ayete göre öğrencilerin şakalarını değerlendirerek ayetin farklılıklar hakkındaki mesajını yazınız.
b) İslam’a göre insanların değer ölçüsünü yazınız.
Soru 10
Ece, kış tatilinde dedesinin köyüne gider. Toprak kurumuş, ağaçlar yapraksız, bahçe boş görünmektedir. Dedesine “Burası hiç canlanacak gibi durmuyor.” der. Bahar tatilinde yeniden geldiğinde şaşırır: Yağmurlardan sonra her yer yeşermiş, ağaçlar çiçek açmıştır.
Dedesi onu bahçeye götürür ve Rûm suresindeki “Yine O’nun delillerindendir ki size korku ve ümit vermek üzere şimşeği gösteriyor, gökten su indirip ölümünün ardından yeryüzünü onunla diriltiyor.” ayetini okur. Ece, derste öğrendiği 19. ayetteki “İşte siz de böyle çıkarılacaksınız.” ifadesini hatırlar. Bir süre yeşeren toprağa bakar ve “Toprak her bahar bize bir şey anlatıyor galiba.” der. Dedesi gülümser ve bu sözün üzerinde biraz daha düşünmesini ister.
Soru 10: Cevaplar
a) Ece, kışın ve baharda gördüğü bahçe arasında nasıl bir değişim fark etmiştir?
b) Rûm suresinin 19 ve 24. ayetlerinden hareketle bu değişimin yeniden dirilişle ilişkisini açıklayınız.
İman ve imanın mahiyeti
İnanma ihtiyacı fıtridir. Allah insanı kendisine iman edecek kabiliyette yaratmış, onu tevhide çağırmak için peygamberler göndermiştir. Göbeklitepe gibi eski ibadet yerleri de insanın inanma ihtiyacını gösterir.
İman; Allah’ın varlığına, birliğine ve peygamberlerin Allah’tan alıp din adına tebliğ ettiği kesin hususlara inanmak ve onları tasdik etmektir. İman eden kişiye mümin denir. Mümin hem Allah’a teslim olarak güvende olur hem de başkalarına güven verir.
İmanla ilgili kavramlar
İmanın geçerliliği için kalple tasdik yeterlidir. İkrar, kişinin mümin olarak bilinmesi için gereklidir.
Bir kişinin mümin olması için iman edilmesi gereken hususların hepsini tasdik etmesi gerekir.
Mümin aynı zamanda Allah’ın güzel isimlerinden biridir.
İman, delil ve amel · Taklidî iman ve tahkikî iman
Sonucu: İtiraz ve inkâr karşısında şüpheye düşebilir
Sonucu: Allah’la bağını sağlam temele oturtur
İman ve salih amel
İman ile amel arasında güçlü bir ilişki vardır. İman salih amele yöneltir, salih amel de imanı kuvvetlendirir. Kötü ameller ise imanı zayıflatır.
Kur’an ve sünnetten bilgi edinmek, yaratılış üzerine tefekkür etmek ve inancı delillerle kavramak kişinin imanını kuvvetlendirir.
Müminin özellikleri
Allah’a (cc) ve Resulü’ne itaat etmek, namazı kılmak, zekât vermek, iyiliği tavsiye etmek, israf ve cimrilikten kaçınmak müminin özelliklerindendir.
Ders kitabı · s. 46–49
Soru 11
Selma, dua etmeyi ve namaz kılmayı sevgiyle öğreten bir ailede büyümüştür. Annesinin yanında ilk namazını kıldığı günü hâlâ hatırlar. Lisede bir arkadaşı ona merakla “Neden inanıyorsun?” diye sorduğunda “Ailem böyle öğretti.” cevabını verir, sonra yeterli bilgisi olmadığını fark edip utanır. Durumu din kültürü öğretmenine anlatır. Öğretmeni “Ailenden öğrendiklerin çok kıymetli. Bunların üzerine Kur’an’dan ve sünnetten bilgi ekleyebilir, yaratılış üzerine tefekkür edebilirsin. Böylece inancın delillere dayanır.” der. Selma o günden sonra her gün birkaç ayet ve hadisin anlamını okumaya, öğrendiklerini defterine yazmaya başlar. Birkaç ay sonra aynı soruya daha kendinden emin cevap verebildiğini görür.
Soru 11: Cevaplar
a) Taklidî ve tahkikî iman tanımlarını yazarak Selma’nın yeni çabasının hangisine yönelik olduğunu belirtiniz.
b) Kur’an ve sünnet yoluyla bilgi edinmenin kişinin Allah’la bağına katkısını yazınız.
Soru 12
Mahallede bakkallık yapan Kâzım Amca namazını aksatmaz, zekâtını verir, israftan kaçınır. Bir gün kapanışa yakın bir müşterisinin dükkânda unuttuğu cüzdanı bulur. İçinde yüklü miktarda para vardır. Kâzım Amca cüzdanın içindekilere dokunmadan kimliğe bakıp sahibini bulur ve aynı akşam evine götürür. Komşuları onun hakkında “Bu insana gönül rahatlığıyla güveniriz.” der. Cüzdanın sahibi ertesi gün teşekkür etmeye gelir ve ona hediye vermek ister; Kâzım Amca bunu kabul etmez. Dükkânda yardımcı olan torunu Bilal, dedesinin neden bu kadar titiz davrandığını sorar ve “Kimse görmedi, kimse bilmezdi.” der.
Kâzım Amca “İnanmak yalnızca söylemek değil, inancı hayata yansıtmaktır. Rabbime güveniyorum, insanlar da bana güvenebilmeli.” cevabını verir.
Soru 12: Cevaplar
a) Mümin kelimesinin “güven” anlamını bu örnekle açıklayınız.
b) İman ile salih amel arasındaki ilişkiyi yazınız.
Kısa Sorular
Soru 13
Aşağıda verilen beş ifadeyi Mü’minûn suresinin 12–14. ayetlerinde geçen sıraya göre sıralayınız.
Alaka · Çamurdan öz · Nutfe · Kemikler · Bir parçacık et
Soru 14
Kavramları tanımlarıyla eşleştiriniz: tefekkür, fıtrat, mükellef, marifet.
Soru 15
Boşlukları uygun kavramlarla doldurunuz: vahiy, fıtrat, Hâdi, duyular.
a) Aklın değerlendireceği konularda bilgi edinmenin ilk kaynakları ................ dır.
b) İnsanın çalışarak elde etmediği, inanmayı da içeren doğuştan yeteneğine ................ denir.
c) Hz. Âdem’le başlayıp Hz. Muhammed’le (sav) tamamlanan ilahi bilgiye ................ denir.
ç) Allah’ın “doğru yolu gösteren” anlamındaki ismi ................ dir.
Soru 16
Boşlukları Allah’ın uygun isimleriyle doldurunuz.
“Dualara karşılık veren” anlamındaki isim ................ , “tövbeleri çok kabul eden” anlamındaki isim ................ , “ayıpları ve kusurları örten” anlamındaki isim ................ ’dır.
Soru 17
Rûm suresiyle ilgili aşağıdaki bilgileri tamamlayınız.
Kur’an’ın ................ suresidir, ................ ayetten oluşur ve ................ döneminde inmiştir.
Soru 18
Namazın Kur’an’da hangi kelimeyle ifade edildiğini yazarak bu kelimenin “Dua, ibadetin özüdür.” hadisiyle bağlantısını açıklayınız. (Tirmizi, “Deavât”, 1.)
Soru 19
Tasdik ve ikrar kavramlarının farkını birer cümleyle yazınız.
Soru 20
Hz. Âdem’e varlıkların isimlerinin öğretilmesi insanın hangi özelliğini gösterir? Yazınız.