11. Sınıf · Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi

1. Yazılıya Hazırlık

1. Dönem 1. Yazılı Tekrarı
Hazırlayan: Fatma Sönmez Acar

DKAB.11.1.1. Kader ve kaderle ilgili kavramları yapılandırabilme

DKAB.11.1.2. İnsan, akıl, irade ve sorumluluk kavramları arasındaki ilişki hakkında eleştirel düşünebilme

DKAB.11.1.3. Bakara suresinin 286. ayetinin mesajlarını anlamak için Kur’an-ı Kerim meallerine başvurabilme

DKAB.11.2.1. Din tanımlarını ve farklı disiplinlerin dine yaklaşımları arasında mukayese yapabilme

11.1.1

İnsan ve Kader

Konu Özeti · İnsan ve Kader

İnsan; davranışlarında özgür olan, sorumluluk alabilen, değerli bir varlıktır. Kader; kaza, irade, sorumluluk, tevekkül ve sabır gibi kavramlarla birlikte ele alınır. Bu kavramları bilmek insanın kararlarına, zorluklar karşısındaki tutumuna ve sorumluluk bilincine yön verir.

Kader ve kaza

KaderAllah’ın (cc) sonsuz ilmi ve kudretiyle gerçekleşecek her şeyi planlaması, insanların özgür iradeleriyle yapacaklarını önceden bilmesi ve takdir etmesi.
KazaKaderde belirlenenin zamanı gelince gerçekleşmesi.
Konu Özeti · İnsan ve Kader

Bir tohumun ne zaman filizleneceği, nasıl büyüyeceği ve ne tür bir ağaç olacağı kader; bu sürecin zamanı geldiğinde gerçekleşmesi kaza olarak ifade edilir.

“O, yaratıp şekillendiren, ahenk veren ve düzene koyandır. O, (her şeyi) ölçüyle yapıp yönlendirendir.”Âlâ suresi, 2-3. ayetler

Sünnetullah

Sünnetullah, sözlükte Allah’ın (cc) koyduğu kanun ve nizam; terim olarak evren ve içindeki tüm varlıklarla ilgili koyduğu kurallar ve tabiat kanunları demektir. Fiziksel, biyolojik ve toplumsal yasaları kapsar. Yer çekimi ve gece-gündüzün oluşumu fiziksel; canlıların doğması, büyümesi ve ölmesi biyolojik; kurallara uyulan toplumlarda düzenin sağlanması toplumsal yasalara örnektir.

Konu Özeti · İnsan ve Kader
“Biz, her şeyi bir ölçüye göre yarattık.”Kamer suresi, 49. ayet
“Güneş ve ay bir hesaba bağlı (olarak hareket ederler).”Rahman suresi, 5. ayet

Afet ve insanın sorumluluğu

Afet, ders metninde insan müdahalesi bulunmadan meydana gelen zararlar olarak tanımlanır. Deprem, sel, kuraklık, salgın hastalık ve yangın örnekler arasında sayılır. Afetler kader kapsamında değerlendirilse de insanın korunmak için tedbir alma sorumluluğu ortadan kalkmaz.

“Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir...”Şûra suresi, 30. ayet
“O, hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır. O, mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır.”Mülk suresi, 2. ayet
Konu Özeti · İnsan ve Kader

Rızık ve helal kazanç

Rızık, Allah’ın (cc) bütün canlılara faydalanmaları için verdiği maddi ve manevi nimetlerdir. Yeme, içme, giyinme ve barınma maddi; mutluluk, huzur ve sevgi manevi rızıklardandır. Allah’ın (cc) rızık veren anlamındaki esması Rezzak’tır. İnsan rızkın Allah’tan geldiğini bilerek helal ve meşru yollardan çalışmalıdır.

“Allah size verdiği rızkı kesiverse, size rızık verebilecek olan kimdir?..”Mülk suresi, 21. ayet
“Hiç kimse elinin emeğinden daha hayırlı bir yemek yememiştir.”Buhari, “Büyu”, 15
Konu Özeti · İnsan ve Kader

Sabır, ömür ve ecel

Sabır, hoşa gitmeyen olaylar ve insanı zorlayan durumlar karşısında Allah’a (cc) sığınarak direnç göstermektir. Allah’ın (cc) kullarına mühlet tanıması ve nimet vermeye devam etmesi “Sabur” esmasıyla açıklanır. Ömür doğumla ölüm arasında yaşanan süredir. Ecel, varlıklar için belirlenen bu sürenin sonu, ölüm anıdır.

“Andolsun ki sizi biraz korku ve açlık; mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz azaltma (fakirlik) ile deneriz. (Ey Peygamber!) Sabredenleri müjdele!”Bakara suresi, 155. ayet
Konu Özeti · İnsan ve Kader
“Her milletin belli bir eceli vardır. Onların eceli geldi mi, ne bir an geri kalabilirler, ne de öne geçebilirler.”Araf suresi, 34. ayet

Hastalık ve sağlık

Sağlık, bedensel ve ruhsal yönden dengeli olma hâlidir; hastalık ise sağlığın geçici veya kalıcı olarak bozulmasıdır. Hastalık insanın imtihanlarındandır. İnsan sağlığını korumak için gereken tedbirleri alır; hastalandığında çare ve tedavi arar, sabır ve tevekkülle davranır.

“Sizden her kim ruhen ve bedenen sağlıklı olup, günlük yiyeceği de yanında olursa dünya onun olmuş gibidir.”Tirmizi, “Zühd”, 34
Konu Özeti · İnsan ve Kader

Başarı ve başarısızlık

İnsan hedefleri için aklı ve hür iradesiyle çalışır; yaptığı tercihlerden sorumludur. Başarı ve başarısızlık eylemleriyle ilişkili olmakla birlikte sonuç Allah’ın (cc) takdiriyle meydana gelir. Hile, aldatma ve hak ihlaliyle kazanılan başarı dinî açıdan meşru değildir.

“Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin...”Nisâ suresi, 29. ayet
Konu Özeti · İnsan ve Kader

Hidayet, dalalet, hayır ve şer

HidayetAllah’ın (cc) insanlara doğru yolu göstermesi ve doğruya yönelenleri ulaştırması.
DalaletAllah’ın (cc) ve Hz. Muhammed’in (sav) gösterdiği doğru yoldan sapma.
HayırAllah’ın (cc) rızasına uygun, faydalı ve sevap kazandıran tutum ve davranış.
ŞerAllah’ın (cc) yasakladığı, insanı dünya ve ahirette felakete götüren inanç ve davranış.
Konu Özeti · İnsan ve Kader
“Şüphesiz biz ona yolu gösterdik; ister şükredici olur ister nankör.”İnsan suresi, 3. ayet
“... Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.”Kehf suresi, 29. ayet
“... Her kim, Allah’ın emir ve yasaklarına saygı gösterirse, bu, Rabbi’nin katında kendisi için daha hayırlıdır...”Hac suresi, 30. ayet
Konu Özeti · İnsan ve Kader

Dua, tevekkül ve teslimiyet

Dua, Allah’ın (cc) yüceliği karşısında kulun güçsüzlüğünü kabul ederek O’ndan yardım dilemesidir. Tevekkül, üzerine düşen görevleri yapmak, gerekli tedbirleri almak ve sonucu Allah’tan (cc) beklemektir. Teslimiyet, Allah’ın (cc) iradesine gönülden boyun eğmek ve sonuç karşısında O’nun takdirine razı olmaktır. Tevekkül gayret etmeyi, teslimiyet sonucu kabullenmeyi ifade eder.

“Dua ibadetin özüdür.”Tirmizi, “Deavât”, 1
“(Ey Muhammed!) De ki: Duanız olmasa Rabb’im size ne diye değer versin?”Furkan suresi, 77. ayet
Konu Özeti · İnsan ve Kader
“Allah’a güven; güvenip dayanmak için Allah yeter.”Ahzâb suresi, 3. ayet

Rıza ve imtihan

Rıza, Allah’tan (cc) gelen sevindirici veya üzücü durumları gönül rahatlığıyla karşılayıp isyan etmemektir. İmtihan, insanın dünya hayatındaki nimet ve zorluklar karşısında sınanmasıdır. Peygamberlerin yaşadığı sıkıntılar; Hz. Muhammed’in (sav) kararlılığı ve Hz. Eyyüb’ün sabrı bu konuya örnek gösterilir.

Konu Özeti · İnsan ve Kader
“Şüphesiz, iman edip, salih ameller işleyenler var ya; işte onlar yaratıkların en hayırlısıdırlar. Rableri katında onların mükâfatı, içlerinden ırmaklar akan, içlerinde ebedî kalacakları Adn cennetleridir. Allah onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır. İşte bu mükâfat Rablerine derin saygı duyanlara mahsustur.”Beyyine suresi, 7-8. ayetler
“Her nefis ölümü tadacaktır. Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de deniyoruz...”Enbiya suresi, 35. ayet
Senaryo · İnsan ve Kader

Soru 1

Cevat Bey, ailesiyle deprem kuşağındaki bir ilçeye taşınmak için ev bakmaktadır. Fiyatı uygun bir daire bulur, eşi ve çocukları da evi çok beğenir. Ancak binanın kolonlarında çatlaklar görünce mal sahibinden binanın dayanıklılığını gösteren rapor ister. Mal sahibi “Deprem Allah’ın takdiridir. Yıkılacaksa raporlu bina da yıkılır.” diyerek bunu gereksiz bulur ve kira için acele etmesini söyler. Cevat Bey eşine “Depremin ne zaman olacağı elimde değil ama hangi evde oturacağıma ben karar veriyorum.” der ve şu ayeti hatırlar:

“Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir…”Şûra suresi 30. ayet

Uzman incelemesinde binanın sağlam olmadığı anlaşılınca Cevat Bey başka bir ev tutar.

Senaryo · İnsan ve Kader

Soru 1: Cevaplar

a) Mal sahibinin sözünü kader ve insan sorumluluğu yönünden değerlendiriniz.

CevapAfet Allah’ın takdiriyle gerçekleşir ve kader kapsamındadır; ancak bu, insanın sorumluluğunu kaldırmaz. Bu yüzden rapor istememek yanlıştır.

b) Cevat Bey’in tutumunu afet kavramı ve ayetle ilişkilendiriniz.

CevapAfet, insan müdahalesi olmadan meydana gelen zarardır. Cevat Bey tedbir alarak ayetteki sorumluluk bilincini gösterir.
Senaryo · İnsan ve Kader

Soru 2

Salih, bir manavda çalışmaktadır. Müşteriler azalıp işler kötüye gidince dükkân sahibi terazinin ayarını değiştirip müşteriden fazla para almayı önerir: “Rızkımızı biz kovalamazsak kim kovalayacak?” Salih’in iş arkadaşı Mert ise tam tersini savunur, tezgâhı düzenlemeyi bile gereksiz bulur: “Boşuna yorulmayın, rızkı veren Allah, oturduğumuz yere de gelir.” İkisi de Salih’in kendilerine hak vermesini bekler. Salih ikisine de katılmaz ama o an cevap veremez. O gece eve gidince şu ayet ile hadisi düşünür:

“Allah size verdiği rızkı kesiverse, size rızık verebilecek olan kimdir?..”Mülk suresi, 21. ayet
“Hiç kimse elinin emeğinden daha hayırlı bir yemek yememiştir.”Buhari, “Büyu”, 15

Ertesi gün teraziye dokunmadan işine daha çok özen gösterir ve sonucu Allah’a bırakır.

Senaryo · İnsan ve Kader

Soru 2: Cevaplar

a) Dükkân sahibi ile Mert’in rızık anlayışındaki yanlışları ayet ve hadisten hareketle açıklayınız.

CevapRızkı veren Allah’tır, bu yüzden haram yolla kazanç aranmaz. Hadis ise emeği över; çalışmayı bırakmak da yanlıştır.

b) Salih’in tutumunu helal kazanç ve tevekkül kavramlarıyla ilişkilendiriniz.

CevapSalih helal yoldan çalışır, üzerine düşeni yapar ve sonucu Allah’a bırakır. Tevekkül de budur.
Senaryo · İnsan ve Kader

Soru 3

Doktor, tansiyonu yükselen Nazife Nine’ye düzenli ilaç kullanmasını ve tuzu azaltmasını söyler. Nine birkaç gün ilacını içer, sonra kendini iyi hissedince bırakır. Kızı uyarınca “Hastalığı da şifayı da veren Allah’tır. Ne yazılmışsa o olur.” diye karşılık verir. Bir gün baş dönmesiyle düşünce torunu Zeynep onu hastaneye götürür. Doktor, ilacı bırakmanın durumu ağırlaştırdığını söyler. Zeynep ninesinin elini tutarak “Dua etmene, sabretmene hiç itirazım yok. Ama senden çare aramanı da istiyorum.” der. Nazife Nine hastanede geçirdiği iki günde çok düşünür. Eve döndüğünde hem ilaçlarını kullanmaya başlar hem de sabırla dua etmeyi sürdürür. Zeynep ninesinin bu değişikliğine çok sevinir.

Senaryo · İnsan ve Kader

Soru 3: Cevaplar

a) Nazife Nine’nin ilacı bırakırken söylediği sözü kader anlayışı yönünden değerlendiriniz.

CevapKader çare aramayı kaldırmaz; ilacı bırakmak yanlıştır.

b) Hastalık karşısında bilinçli tutumu Nazife Nine’nin son davranışından hareketle açıklayınız.

CevapBilinçli insan hastalıkta hem tedavi arar hem de sabır ve tevekkülle davranır.
11.1.2

Akıl, İrade ve Sorumluluk

Konu Özeti · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Allah (cc) insanı akıl sahibi kılmıştır. İnsan aklıyla söz ve davranışlarının sebep ve sonuçlarını kavrar; doğru ile yanlışı ayırt eder. Temyiz ve tefrik kabiliyeti insanın bilinçli karar vermesine ve sorumluluk taşımasına temel oluşturur.

TemyizSöz ve davranışların sebep ve sonuçlarını anlayıp bu anlayışa uygun olarak iradeyi kullanabilme gücü.
TefrikFarklı durum ve kavramlar arasındaki ayrımı anlayabilme yeteneği.
“Biz ona iki göz, bir dil, iki dudak vermedik mi; iki apaçık yolu (hayır ve şer yollarını) göstermedik mi?”Beled suresi, 8-10. ayetler
Konu Özeti · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Özgürlük ve hürriyet

Özgürlük, insanın dış etkilerden bağımsız olarak düşüncesine göre iradesini kullanıp karar verebilmesidir. Sınırsız değildir: toplum kuralları, ahlaki değerler ve başkalarının hakları özgürlüğün sınırlarını belirler. İslam düşüncesinde hürriyet, Allah’a (cc) tam kullukla mümkün olur; insan böylece nefsinin arzularına ve başkalarının baskısına bağımlı olmaktan kurtulur.

Konu Özeti · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Allah’ın ilim, irade ve kudret sıfatları

İlimGeçmişi ve geleceği kuşatan mutlak bilgi.
İradeKülli iradesi, dilediği her şeyin gerçekleşmesini ifade eder.
KudretHer şeye gücünün yetmesi.

Bu sıfatlar insanın akıllı, özgür ve sorumlu olmasıyla çelişmez. Allah (cc) insanın yapacağı tercihleri bilir; insan iradesiyle yaptığı seçimlerden sorumludur.

Konu Özeti · Akıl, İrade ve Sorumluluk
“İnsan için ancak çalıştığı vardır.”Necm suresi, 39. ayet
“Allah her şahsı ancak gücünün yettiği ölçüde yükümlü kılar.”Bakara suresi, 286. ayet

Bireysel ve toplumsal sorumluluk

İş sağlığı ve güvenliği kurallarına uymak; koruyucu ekipman kullanmak, araç bakımını yapmak ve riskleri kontrol etmek tedbir örnekleridir. Bu tercihler yalnızca bireyi değil çevresindeki kişileri de etkiler. 4-10 Mayıs İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası bu bilinci artırmayı amaçlar.

“Önce onu bağla, sonra Allah’a tevekkül et!”Tirmizi, “Sıfatü’l-Kıyame”, 60

Tedbir almak tevekküle aykırı değildir. İnsan aklıyla doğruyu ve yanlışı ayırt eder, iradesiyle yaptığı seçimin sonucunu üstlenir.

Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 4

Yeni taşındığı apartmanda Tolga, geceleri yüksek sesle müzik dinlemektedir. Üç gece üst üste bu şekilde devam edince alt kattaki komşusu, ertesi gün sınavı olan oğlunun uyuyamadığını söyleyerek kapısını çalar. Tolga “Benim evim, istediğimi yaparım. Özgür bir insanım.” diyerek kapıyı kapatır. Apartman sakinleri rahatsızlığını yöneticiye iletir. Yönetici konuyu toplantıya taşır ve herkesin evinde rahat etme hakkı olduğunu, gece gürültü yapmanın apartman kurallarına aykırı olduğunu hatırlatır. Toplantıda kimse Tolga’ya kızmaz ama herkes yaşadığını anlatır. Tolga toplantıdan sonra düşünür, komşusundan özür diler ve “Özgürlüğümün nerede bittiğini anladım.” der. Bir daha gece müzik açmaz, komşusunun oğluna da sınavında başarılar diler.

Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 4: Cevaplar

a) Özgürlük kavramını yazarak Tolga’nın ilk sözünü değerlendiriniz.

CevapÖzgürlük insanın kendi iradesiyle karar verebilmesidir, ancak sınırsız değildir. Tolga’nın sözü komşularının hakkını yok saymaktadır.

b) Tolga’nın son sözünü özgürlüğün sınırları yönünden açıklayınız.

CevapÖzgürlüğün sınırını toplum kuralları ve başkalarının hakları belirler.
Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 5

Beş yaşındaki Kaan, ablası Ece’nin bilim fuarı için haftalarca uğraşarak yaptığı maketi oynarken kırar. Ece üzülür ama kızmaz: “O daha yaptığının sonucunu anlayamıyor.” der ve maketi yeniden yapar. Aynı hafta okulda sınıf arkadaşı Serkan, Ece’nin yeni maketini şaka olsun diye bilerek masadan iter. Ece bu kez Serkan’dan özür dilemesini ve maketi onarmasını ister. Serkan “Kardeşine kızmadın, bana niye kızıyorsun?” diye sorar ve haksızlığa uğradığını söyler. Ece o an ne diyeceğini bilemez. O akşam kitabında şu ayeti okur ve Serkan’a vereceği cevabı bulur:

“Biz ona iki göz, bir dil, iki dudak vermedik mi; iki apaçık yolu (hayır ve şer yollarını) göstermedik mi?”Beled suresi 8-10. ayetler
Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 5: Cevaplar

a) Temyiz ve tefrik kabiliyetlerini açıklayınız.

CevapTemyiz, söz ve davranışların sebep ve sonuçlarını anlayıp iradeyi buna göre kullanabilme gücüdür. Tefrik, durum ve kavramlar arasındaki ayrımı anlayabilme yeteneğidir.

b) Ece’nin Kaan ve Serkan’a farklı davranmasını akıl ve sorumluluk ilişkisiyle açıklayınız.

CevapKaan henüz sonuçları kavrayamaz. Serkan ise bilerek davrandığı için yaptığından sorumludur.
Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 6

Berk, matematik sınavına çalışmaz ve sınavda yanındaki arkadaşının kâğıdına bakarken yakalanır. Durum tutanakla okul idaresine bildirilir. Rehber öğretmeninin odasında “Hocam, kaderimde varmış. Allah bunu biliyordu, ben ne yapabilirdim?” der. Öğretmeni onu azarlamaz, sınavdan önceki gece neden çalışmadığını sorar. Berk biraz duraksar ve “Canım istemedi.” cevabını verir. Öğretmen bu cevabın önemli olduğunu söyler ve “İnsan için ancak çalıştığı vardır.” ayetini (Necm suresi 39. ayet) okur. Berk odadan çıkmadan önce bir süre düşünür. Yaptığının sonucuna katlanacağını ve bir sonraki sınava hazırlanacağını söyler.

Öğretmeni ona bir çalışma planı yapmasını önerir ve bu konuyu din kültürü dersinde de düşünmesini ister.

Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 6: Cevaplar

a) Berk’in ilk sözündeki yanlışı “Canım istemedi.” cevabından hareketle açıklayınız.

CevapBerk çalışmamayı kendisi seçmiştir. Kader, yapılan seçimin sorumluluğunu kaldırmaz.

b) Allah’ın ilim sıfatının insanın iradesiyle neden çelişmediğini yazınız.

CevapAllah tercihleri bilir ama seçimi insan iradesiyle yapar; bilmek zorlamak demek değildir.
Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 7

İnşaatta çalışan Hakan, baret takmayı gereksiz bulmaktadır. Sıcak günlerde bareti rahatsız edici bulur, arkadaşları da onu örnek alıp çıkarmaya başlar. Ustabaşı uyarınca “Başıma ne gelecekse gelir.” der. 4-10 Mayıs İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası’nda yapılan eğitimde de dikkatle dinlemez. Aynı hafta yukarıdan düşen küçük bir parça, Hakan’ın yanındaki işçinin baretine çarpar. İşçi yara almaz. Korkuyla izleyen Hakan’a ustabaşı, Hz. Peygamber’e devesini bağlayıp bağlamayacağını soran kişiye verilen şu cevabı anlatır: “Önce onu bağla, sonra Allah’a tevekkül et!” (Tirmizi, “Sıfatü’l-Kıyame”, 60). Hakan o günden sonra baretini çıkarmaz ve arkadaşlarına da aynı şeyi hatırlatır. İş yerindeki diğer işçiler de onu görerek baretlerini takmaya başlar.

Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 7: Cevaplar

a) Hakan’ın ilk sözünü hadisten hareketle değerlendiriniz.

Cevapİnsan önce tedbirini alır, sonra Allah’a güvenir. Tedbirsiz davranmak tevekkül değildir.

b) İş güvenliği kurallarına uymanın bireysel ve toplumsal sorumluluk olduğunu Hakan’ın son davranışıyla açıklayınız.

CevapHakan’ın tercihi yalnızca kendisini değil çevresini de etkiler; arkadaşlarına hatırlatması da toplumsal sorumluluğunu gösterir.
Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 8

Furkan “Kimseye hesap vermem, canım ne isterse onu yaparım.” demeyi sever. Oysa sosyal medyadaki beğeni sayısı düşünce morali bozulmakta, gece geç saatlere kadar telefonundan ayrılamamakta, namazını ve derslerini aksatmaktadır. Ailesi uyarınca “Özgürlüğüme karışmayın.” der. Okul gezisinde gidilen yerde telefon çekmez. Furkan iki gün boyunca önce huzursuz olur, sonra arkadaşlarıyla konuştuğunu, iyi uyuduğunu ve rahatladığını görür. Eve dönünce ablasına bunu anlatır. Ablası “Özgür olduğunu söylüyorsun ama telefonunu bırakmak istediğinde bırakamıyorsun.” der. Furkan bu sözü düşünerek din kültürü kitabındaki özgürlük bölümünü yeniden okur. Okuduklarını kendi hayatıyla karşılaştırır, telefonunu kullandığı süreyi not etmeye başlar. Gece yatmadan önce telefonu başka bir odaya bırakmayı dener.

Senaryo · Akıl, İrade ve Sorumluluk

Soru 8: Cevaplar

a) İslam düşüncesindeki hürriyet anlayışını yazınız.

CevapHürriyet Allah’a tam kullukla mümkündür. İnsan böylece nefsinin arzularına ve geçici isteklerine bağımlı olmaktan kurtulur.

b) Furkan’ın durumunu bu anlayış yönünden değerlendiriniz.

CevapFurkan arzularına bağımlı kaldığı için kendini özgür sansa da gerçek hürriyeti yaşayamamaktadır.
11.1.3

Kur’an’dan Mesajlar: Bakara 286

Konu Özeti · Bakara 286

Dua, kulun Allah’a (cc) karşı acizliğini kabul etmesi, O’nun yüceliğini ve kusursuzluğunu tanıyarak O’ndan yardım dilemesidir. Dua, kul ile Rabbi arasında sağlam bir bağ oluşturan ibadetlerdendir.

“Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin, duanızı kabul edeyim...”Mümin suresi, 60. ayet

Bakara suresi, 284. ayet ve sahabenin endişesi

“Göklerde ve yerde ne varsa hepsinin mülkiyeti Allah’a aittir. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi ondan hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder; Allah her şeye kadirdir.”Bakara suresi, 284. ayet
Konu Özeti · Bakara 286

284. ayetin inmesinin ardından sahabe, güçlerinin yetmeyeceği bir yükümlülükle karşılaşmaktan kaygılanarak Hz. Peygamber’e başvurmuştur. Hz. Peygamber onlara Allah’ın hükmüne teslimiyetlerini ve bağışlanma dileklerini ifade etmelerini öğretmiştir. Bu anlatım için kaynak: Karaman vd., Kur’an Yolu, 1/450.

“Duyduk, itaat ettik. Senin bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz, gidiş sanadır.”Sahabenin öğretildiği ifade; bk. Karaman vd., Kur’an Yolu, 1/450

285 ve 286. ayetlerin mesajları

285. ayette müminlerin iman esaslarını kabul ettikleri ve Allah’a yöneldikleri bildirilir. 286. ayet ise insanın ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü olduğunu açıklayarak önceki endişeyi giderir. Ayetin devamındaki dua unutma ve yanılma karşısında Allah’tan yardım dilemeyi öğretir.

Konu Özeti · Bakara 286
“İşittik, itaat ettik, bağışlamanı dileriz Rabbimiz, gidiş sanadır.”Bakara suresi, 285. ayet
“Allah bir kimseyi ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü kılar...”Bakara suresi, 286. ayet
“Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma... Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyleri yükleme...”Bakara suresi, 286. ayet
Konu Özeti · Bakara 286

Bağlam ve temel ilke

Bakara suresinin son iki ayeti inanç esasları, itaat ve bağışlanma dileğini ortaya koyar. Sure, Hicret’in ilk yıllarında Medine’de; muhacir ve ensarın bulunduğu dönemde indirilmiştir. İslam’ın temel özelliklerinden biri kolaylıktır: Allah (cc) insanlara güçlerini aşan yükümlülükler yüklemez. Kadir, Allah’ın (cc) “her şeye gücü yeten” ismini ifade eder.

Senaryo · Bakara 286

Soru 9

Ali Amca, mahalle camisinin bahçesini yıllardır gönüllü olarak temizlemektedir. Her sabah erkenden gelir, yaprakları süpürür, çiçekleri sular. Mahalleli de bu emeğe alışmıştır.

Geçirdiği ameliyattan sonra doktor ona ağır iş yapmamasını söyler ve Ali Amca bu işi sürdüremez hâle gelir. Pencereden bahçeye bakarken kendini suçlu hisseder: “Eskisi gibi yetişemiyorum, Rabbime karşı mahcubum.” Ziyaretine gelen imam onun üzüntüsünü fark eder ve Bakara suresinin 286. ayetinden şu ifadeleri okur:

“Allah bir kimseyi ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü kılar…”
“Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyleri yükleme...”

Ali Amca rahatlar. Gücünün yettiği kadarını yapmaya, kalanı için dua etmeye karar verir.

Senaryo · Bakara 286

Soru 9: Cevaplar

a) Ali Amca’nın üzüntüsünü ayetin sorumluluk hakkındaki mesajı yönünden değerlendiriniz.

CevapAllah insana gücünün üstünde sorumluluk yüklemez. Ali Amca gücü yetmediği için kendini suçlamamalıdır.

b) Ayetteki duanın kulun Allah’a yönelişini nasıl gösterdiğini Ali Amca’nın kararıyla açıklayınız.

CevapKul acizliğini kabul ederek Allah’a yönelir ve O’ndan yardım diler. Ali Amca’nın gücünün yettiği kadarını yapıp dua etmesi de bunu gösterir.
Senaryo · Bakara 286

Soru 10

Din kültürü dersinde Bakara suresinin son ayetleri işlenirken Melike elini kaldırır:

“İçimden geçen her düşünceden sorumlu muyum? Bu çok ağır.” Sınıftaki birkaç öğrenci de aynı kaygıyı taşıdığını söyler. Öğretmen aynı kaygının sahabede de görüldüğünü anlatır:

Bakara suresinin 284. ayetindeki “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi ondan hesaba çeker.” ifadesi üzerine sahabe endişelenir ve Hz. Peygamber’e gelir. Hz. Peygamber onlara “Duyduk, itaat ettik.” demelerini öğütler. Sahabenin böyle söylemesinin ardından 285 ve 286. ayetler iner. Öğretmen ayetleri tahtaya yazar. Melike ayetleri okuyunca rahatlar ve arkadaşlarına ne anladığını anlatmak ister. Öğretmen ona söz verir ve sınıf onu dinlemeye hazırlanır.

Senaryo · Bakara 286

Soru 10: Cevaplar

a) Melike’nin kaygısını 286. ayetin mesajıyla cevaplayınız.

Cevap286. ayet sorumluluğun güçle sınırlı olduğunu bildirir; bu yüzden Melike’nin kaygısı giderilir.

b) “Duyduk, itaat ettik.” sözünü teslimiyet kavramıyla ilişkilendiriniz.

Cevap“Duyduk, itaat ettik.” sözü, sahabenin Allah’ın hükmüne gönülden teslimiyetini ifade eder.
11.2.1

Din

Konu Özeti · Din

Din, insanın varlığı anlamasını ve hayat tarzını belirlemesini sağlayan inanç, değer ve kurallar bütünüdür. Sözlükte boyun eğmek, aziz olmak, itaat etmek, hesaba çekmek, ceza ve mükâfat anlamlarına gelir. Terim olarak akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleri ile hayırlı olan şeylere sevk eden ilahi emirler bütünüdür. Kur’an-ı Kerim’de “din” kelimesi doksan iki yerde geçer.

Konu Özeti · Din

Klasik İslam kaynaklarında din kelimesi

CevherîCeza (karşılık), mükâfat, hüküm, hesap.
İbni ManzûrÜstün gelme, hâkimiyet, vekil kılma, zorlama.
Râgıb İsfahânîİtaat, teslimiyet, hizmet, ibadet.
Mütercim Âsım EfendiÂdet, yol, kanun, şeriat, millet, mezhep.
Konu Özeti · Din

Ders materyalindeki örnekler: “Ödül ve ceza gününün tek hâkimi.” (Fâtiha suresi, 3. ayet); “... din de yalnız O’nundur...” (Nahl suresi, 52. ayet); “... Allah sizin için bu dini seçti...” (Bakara suresi, 132. ayet); “Sonra da seni din konusunda bir şeriat sahibi kıldık...” (Câsiye suresi, 18. ayet).

Konu Özeti · Din

Farklı disiplinlerin din tanımları

Felsefeİnsanın kozmik düzeni ve varoluşunu anlamlandırma çabası.
Psikolojiİnsanın içinde bulunduğu his veya duygular.
SosyolojiToplumun birlik ve beraberliğini güçlendiren olgu.
AntropolojiManevi varlıklara olan iman.

Disiplinlerin tanımları dinin özünü tam olarak yansıtmaz. Din, yalnızca düşünce, duygu, toplumsal kurum veya inanışla sınırlandırılamaz; her disiplin dini belirli bir yönüyle ele alır.

Senaryo · Din

Soru 11

Okul kütüphanesi “Din Nedir?” konulu bir söyleşi düzenler. Salon öğrencilerle dolar.

Farklı bölümlerde okuyan dört konuşmacı, sırayla kendi alanlarının bakışını anlatır ve dini şöyle tanımlar:

Nur: Din, insanın kozmik düzeni ve varoluşunu anlamlandırma çabasıdır.

Kerim: Din, toplumun birliğini güçlendiren bir olgudur.

Sude: Din, insanın içinde bulunduğu his ve duygulardır.

Cihan: Din, manevi varlıklara olan imandır.

Konuşmaların ardından dinleyicilerden biri elini kaldırır: “Dört farklı tanım duydum. Peki hangisi doğru?” Konuşmacılar birbirlerine bakar ve her tanımın bir yönüyle değerli olduğunu ama tek başına yeterli olmadığını söyler. Soruyu soran öğrenci bu cevabı defterine yazar ve kitabından ayrıca araştırmaya karar verir.

Senaryo · Din

Soru 11: Cevaplar

a) Konuşmacıların yaklaşımlarının hangi disiplinlere ait olduğunu sırasıyla yazınız.

CevapFelsefe, sosyoloji, psikoloji, antropoloji.

b) Konuşmacıların “tek başına yeterli değil” sözünü açıklayınız.

CevapHer disiplin dini yalnızca bir yönüyle ele alır; bu yüzden tanımlar dinin bütününü yansıtmaz.
Senaryo · Din

Soru 12

Mehmet, din kültürü ödevi için sözlükte “din” kelimesini arar. Boyun eğmek, itaat etmek, hesaba çekmek, ceza ve mükâfat gibi anlamları görünce “Bir kelimenin bu kadar anlamı olur mu?” diye şaşırır. Ertesi gün defterini öğretmenine gösterir. Din kültürü öğretmeni kelimenin Kur’an’da doksan iki yerde geçtiğini söyler. Sözlük anlamının yeterli olmadığını, dinin ne olduğunu kavramak için terim anlamına da bakması gerektiğini belirtir. Mehmet kütüphanede kitabı açıp tanımı dikkatle okur, üzerinde düşünür ve öğretmenine dönerek “Demek ki din, insanın zorla değil isteyerek yöneldiği bir yol.” der. Öğretmeni gülümser ve bu cümleyi ödevine tanımdaki bir ifadeyle ilişkilendirerek yazmasını ister.

Senaryo · Din

Soru 12: Cevaplar

a) Dinin terim anlamını yazınız.

CevapDin, akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleri ile hayırlı olan şeylere sevk eden ilahi emirler bütünüdür.

b) Mehmet’in son sözünü tanımdaki “hür irade” ifadesiyle açıklayınız.

CevapTanımdaki “hür irade” ifadesi, insanın dine zorla değil kendi isteğiyle yöneldiğini gösterir.

Kısa Sorular

Kısa Soru

Soru 13

Kavramları tanımlarıyla eşleştiriniz: sünnetullah, ecel, rızık, hidayet.

Belirlenmiş ömür süresinin sonuecel
Allah’ın verdiği maddi ve manevi nimetlerrızık
Allah’ın doğru yolu göstermesihidayet
Allah’ın evrene koyduğu kurallar ve tabiat kanunlarısünnetullah
Kısa Soru

Soru 14

Sünnetullahın üç yönüne birer örnek yazınız: fiziksel, biyolojik, toplumsal.

CevapFiziksel örnek olarak yer çekimi, biyolojik örnek olarak canlıların ölmesi, toplumsal örnek olarak kurallara uyulan toplumda düzenin oluşması verilebilir.
Kısa Soru

Soru 15

Kader ve kaza kavramlarını açıklayınız. Aralarındaki farkı tohum örneğiyle belirtiniz.

CevapKader, Allah’ın (cc) olacakları sonsuz ilmi ve kudretiyle önceden bilmesi, planlaması ve takdir etmesidir. Kaza, takdir edilenin zamanı gelince gerçekleşmesidir. Tohumun nasıl bir ağaç olacağının belirlenmesi kader, büyüme sürecinin zamanı gelince gerçekleşmesi kazadır.
Kısa Soru

Soru 16

Allah’ın sıfatlarını anlamlarıyla eşleştiriniz: ilim, irade, kudret.

Her şeye gücü yetmesikudret
Her şeyi bilmesiilim
Dilediğini yapmasıirade
Kısa Soru

Soru 17

Tevekkül ile teslimiyetin farkını birer cümleyle yazınız.

CevapTevekkül çalışıp tedbir aldıktan sonra sonucu Allah’a bırakmaktır. Teslimiyet ise sonucu kabul edip Allah’ın takdirine razı olmaktır.
Kısa Soru

Soru 18

Bakara suresinin 285 ve 286. ayetlerinin temel mesajlarını yazınız.

Cevap285. ayet müminlerin iman esaslarını kabul edişini, Allah’a itaat ve bağışlanma dileğini anlatır. 286. ayet insanın ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü tutulacağını bildirir; unutma ve yanılma karşısında Allah’tan bağışlanma ve yardım dilemeyi öğretir.
Kısa Soru

Soru 19

Din kelimesinin Kur’an’da kaç yerde geçtiğini yazınız.

CevapDin kelimesi Kur’an’da doksan iki yerde geçer.
Kısa Soru

Soru 20

Disiplinlerin din tanımlarının dinin özünü tam olarak yansıtmamasının nedenini yazınız.

CevapHer disiplin dini yalnızca bir yönüyle ele alır. Din düşünce, duygu veya kurumla sınırlanamaz.

Yazılınızda başarılar dilerim

Hazırlayan: Fatma Sönmez Acar
Aşağıda devamı var
Öğretmen Notu

Kim Cevaplasın?

–

Sınıf mevcudunu yazar mısınız?

Hoş geldiniz

Sunu nasıl kullanılır?