1. Yazılıya Hazırlık
DKAB.11.1.1. Kader ve kaderle ilgili kavramları yapılandırabilme
DKAB.11.1.2. İnsan, akıl, irade ve sorumluluk kavramları arasındaki ilişki hakkında eleştirel düşünebilme
DKAB.11.1.3. Bakara suresinin 286. ayetinin mesajlarını anlamak için Kur’an-ı Kerim meallerine başvurabilme
DKAB.11.2.1. Din tanımlarını ve farklı disiplinlerin dine yaklaşımları arasında mukayese yapabilme
İnsan ve Kader
İnsan; davranışlarında özgür olan, sorumluluk alabilen, değerli bir varlıktır. Kader; kaza, irade, sorumluluk, tevekkül ve sabır gibi kavramlarla birlikte ele alınır. Bu kavramları bilmek insanın kararlarına, zorluklar karşısındaki tutumuna ve sorumluluk bilincine yön verir.
Kader ve kaza
Bir tohumun ne zaman filizleneceği, nasıl büyüyeceği ve ne tür bir ağaç olacağı kader; bu sürecin zamanı geldiğinde gerçekleşmesi kaza olarak ifade edilir.
Sünnetullah
Sünnetullah, sözlükte Allah’ın (cc) koyduğu kanun ve nizam; terim olarak evren ve içindeki tüm varlıklarla ilgili koyduğu kurallar ve tabiat kanunları demektir. Fiziksel, biyolojik ve toplumsal yasaları kapsar. Yer çekimi ve gece-gündüzün oluşumu fiziksel; canlıların doğması, büyümesi ve ölmesi biyolojik; kurallara uyulan toplumlarda düzenin sağlanması toplumsal yasalara örnektir.
Afet ve insanın sorumluluğu
Afet, ders metninde insan müdahalesi bulunmadan meydana gelen zararlar olarak tanımlanır. Deprem, sel, kuraklık, salgın hastalık ve yangın örnekler arasında sayılır. Afetler kader kapsamında değerlendirilse de insanın korunmak için tedbir alma sorumluluğu ortadan kalkmaz.
Rızık ve helal kazanç
Rızık, Allah’ın (cc) bütün canlılara faydalanmaları için verdiği maddi ve manevi nimetlerdir. Yeme, içme, giyinme ve barınma maddi; mutluluk, huzur ve sevgi manevi rızıklardandır. Allah’ın (cc) rızık veren anlamındaki esması Rezzak’tır. İnsan rızkın Allah’tan geldiğini bilerek helal ve meşru yollardan çalışmalıdır.
Sabır, ömür ve ecel
Sabır, hoşa gitmeyen olaylar ve insanı zorlayan durumlar karşısında Allah’a (cc) sığınarak direnç göstermektir. Allah’ın (cc) kullarına mühlet tanıması ve nimet vermeye devam etmesi “Sabur” esmasıyla açıklanır. Ömür doğumla ölüm arasında yaşanan süredir. Ecel, varlıklar için belirlenen bu sürenin sonu, ölüm anıdır.
Hastalık ve sağlık
Sağlık, bedensel ve ruhsal yönden dengeli olma hâlidir; hastalık ise sağlığın geçici veya kalıcı olarak bozulmasıdır. Hastalık insanın imtihanlarındandır. İnsan sağlığını korumak için gereken tedbirleri alır; hastalandığında çare ve tedavi arar, sabır ve tevekkülle davranır.
Başarı ve başarısızlık
İnsan hedefleri için aklı ve hür iradesiyle çalışır; yaptığı tercihlerden sorumludur. Başarı ve başarısızlık eylemleriyle ilişkili olmakla birlikte sonuç Allah’ın (cc) takdiriyle meydana gelir. Hile, aldatma ve hak ihlaliyle kazanılan başarı dinî açıdan meşru değildir.
Hidayet, dalalet, hayır ve şer
Dua, tevekkül ve teslimiyet
Dua, Allah’ın (cc) yüceliği karşısında kulun güçsüzlüğünü kabul ederek O’ndan yardım dilemesidir. Tevekkül, üzerine düşen görevleri yapmak, gerekli tedbirleri almak ve sonucu Allah’tan (cc) beklemektir. Teslimiyet, Allah’ın (cc) iradesine gönülden boyun eğmek ve sonuç karşısında O’nun takdirine razı olmaktır. Tevekkül gayret etmeyi, teslimiyet sonucu kabullenmeyi ifade eder.
Rıza ve imtihan
Rıza, Allah’tan (cc) gelen sevindirici veya üzücü durumları gönül rahatlığıyla karşılayıp isyan etmemektir. İmtihan, insanın dünya hayatındaki nimet ve zorluklar karşısında sınanmasıdır. Peygamberlerin yaşadığı sıkıntılar; Hz. Muhammed’in (sav) kararlılığı ve Hz. Eyyüb’ün sabrı bu konuya örnek gösterilir.
Soru 1
Cevat Bey, ailesiyle deprem kuşağındaki bir ilçeye taşınmak için ev bakmaktadır. Fiyatı uygun bir daire bulur, eşi ve çocukları da evi çok beğenir. Ancak binanın kolonlarında çatlaklar görünce mal sahibinden binanın dayanıklılığını gösteren rapor ister. Mal sahibi “Deprem Allah’ın takdiridir. Yıkılacaksa raporlu bina da yıkılır.” diyerek bunu gereksiz bulur ve kira için acele etmesini söyler. Cevat Bey eşine “Depremin ne zaman olacağı elimde değil ama hangi evde oturacağıma ben karar veriyorum.” der ve şu ayeti hatırlar:
Uzman incelemesinde binanın sağlam olmadığı anlaşılınca Cevat Bey başka bir ev tutar.
Soru 1: Cevaplar
a) Mal sahibinin sözünü kader ve insan sorumluluğu yönünden değerlendiriniz.
b) Cevat Bey’in tutumunu afet kavramı ve ayetle ilişkilendiriniz.
Soru 2
Salih, bir manavda çalışmaktadır. Müşteriler azalıp işler kötüye gidince dükkân sahibi terazinin ayarını değiştirip müşteriden fazla para almayı önerir: “Rızkımızı biz kovalamazsak kim kovalayacak?” Salih’in iş arkadaşı Mert ise tam tersini savunur, tezgâhı düzenlemeyi bile gereksiz bulur: “Boşuna yorulmayın, rızkı veren Allah, oturduğumuz yere de gelir.” İkisi de Salih’in kendilerine hak vermesini bekler. Salih ikisine de katılmaz ama o an cevap veremez. O gece eve gidince şu ayet ile hadisi düşünür:
Ertesi gün teraziye dokunmadan işine daha çok özen gösterir ve sonucu Allah’a bırakır.
Soru 2: Cevaplar
a) Dükkân sahibi ile Mert’in rızık anlayışındaki yanlışları ayet ve hadisten hareketle açıklayınız.
b) Salih’in tutumunu helal kazanç ve tevekkül kavramlarıyla ilişkilendiriniz.
Soru 3
Doktor, tansiyonu yükselen Nazife Nine’ye düzenli ilaç kullanmasını ve tuzu azaltmasını söyler. Nine birkaç gün ilacını içer, sonra kendini iyi hissedince bırakır. Kızı uyarınca “Hastalığı da şifayı da veren Allah’tır. Ne yazılmışsa o olur.” diye karşılık verir. Bir gün baş dönmesiyle düşünce torunu Zeynep onu hastaneye götürür. Doktor, ilacı bırakmanın durumu ağırlaştırdığını söyler. Zeynep ninesinin elini tutarak “Dua etmene, sabretmene hiç itirazım yok. Ama senden çare aramanı da istiyorum.” der. Nazife Nine hastanede geçirdiği iki günde çok düşünür. Eve döndüğünde hem ilaçlarını kullanmaya başlar hem de sabırla dua etmeyi sürdürür. Zeynep ninesinin bu değişikliğine çok sevinir.
Soru 3: Cevaplar
a) Nazife Nine’nin ilacı bırakırken söylediği sözü kader anlayışı yönünden değerlendiriniz.
b) Hastalık karşısında bilinçli tutumu Nazife Nine’nin son davranışından hareketle açıklayınız.
Akıl, İrade ve Sorumluluk
Allah (cc) insanı akıl sahibi kılmıştır. İnsan aklıyla söz ve davranışlarının sebep ve sonuçlarını kavrar; doğru ile yanlışı ayırt eder. Temyiz ve tefrik kabiliyeti insanın bilinçli karar vermesine ve sorumluluk taşımasına temel oluşturur.
Özgürlük ve hürriyet
Özgürlük, insanın dış etkilerden bağımsız olarak düşüncesine göre iradesini kullanıp karar verebilmesidir. Sınırsız değildir: toplum kuralları, ahlaki değerler ve başkalarının hakları özgürlüğün sınırlarını belirler. İslam düşüncesinde hürriyet, Allah’a (cc) tam kullukla mümkün olur; insan böylece nefsinin arzularına ve başkalarının baskısına bağımlı olmaktan kurtulur.
Allah’ın ilim, irade ve kudret sıfatları
Bu sıfatlar insanın akıllı, özgür ve sorumlu olmasıyla çelişmez. Allah (cc) insanın yapacağı tercihleri bilir; insan iradesiyle yaptığı seçimlerden sorumludur.
Bireysel ve toplumsal sorumluluk
İş sağlığı ve güvenliği kurallarına uymak; koruyucu ekipman kullanmak, araç bakımını yapmak ve riskleri kontrol etmek tedbir örnekleridir. Bu tercihler yalnızca bireyi değil çevresindeki kişileri de etkiler. 4-10 Mayıs İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası bu bilinci artırmayı amaçlar.
Tedbir almak tevekküle aykırı değildir. İnsan aklıyla doğruyu ve yanlışı ayırt eder, iradesiyle yaptığı seçimin sonucunu üstlenir.
Soru 4
Yeni taşındığı apartmanda Tolga, geceleri yüksek sesle müzik dinlemektedir. Üç gece üst üste bu şekilde devam edince alt kattaki komşusu, ertesi gün sınavı olan oğlunun uyuyamadığını söyleyerek kapısını çalar. Tolga “Benim evim, istediğimi yaparım. Özgür bir insanım.” diyerek kapıyı kapatır. Apartman sakinleri rahatsızlığını yöneticiye iletir. Yönetici konuyu toplantıya taşır ve herkesin evinde rahat etme hakkı olduğunu, gece gürültü yapmanın apartman kurallarına aykırı olduğunu hatırlatır. Toplantıda kimse Tolga’ya kızmaz ama herkes yaşadığını anlatır. Tolga toplantıdan sonra düşünür, komşusundan özür diler ve “Özgürlüğümün nerede bittiğini anladım.” der. Bir daha gece müzik açmaz, komşusunun oğluna da sınavında başarılar diler.
Soru 4: Cevaplar
a) Özgürlük kavramını yazarak Tolga’nın ilk sözünü değerlendiriniz.
b) Tolga’nın son sözünü özgürlüğün sınırları yönünden açıklayınız.
Soru 5
Beş yaşındaki Kaan, ablası Ece’nin bilim fuarı için haftalarca uğraşarak yaptığı maketi oynarken kırar. Ece üzülür ama kızmaz: “O daha yaptığının sonucunu anlayamıyor.” der ve maketi yeniden yapar. Aynı hafta okulda sınıf arkadaşı Serkan, Ece’nin yeni maketini şaka olsun diye bilerek masadan iter. Ece bu kez Serkan’dan özür dilemesini ve maketi onarmasını ister. Serkan “Kardeşine kızmadın, bana niye kızıyorsun?” diye sorar ve haksızlığa uğradığını söyler. Ece o an ne diyeceğini bilemez. O akşam kitabında şu ayeti okur ve Serkan’a vereceği cevabı bulur:
Soru 5: Cevaplar
a) Temyiz ve tefrik kabiliyetlerini açıklayınız.
b) Ece’nin Kaan ve Serkan’a farklı davranmasını akıl ve sorumluluk ilişkisiyle açıklayınız.
Soru 6
Berk, matematik sınavına çalışmaz ve sınavda yanındaki arkadaşının kâğıdına bakarken yakalanır. Durum tutanakla okul idaresine bildirilir. Rehber öğretmeninin odasında “Hocam, kaderimde varmış. Allah bunu biliyordu, ben ne yapabilirdim?” der. Öğretmeni onu azarlamaz, sınavdan önceki gece neden çalışmadığını sorar. Berk biraz duraksar ve “Canım istemedi.” cevabını verir. Öğretmen bu cevabın önemli olduğunu söyler ve “İnsan için ancak çalıştığı vardır.” ayetini (Necm suresi 39. ayet) okur. Berk odadan çıkmadan önce bir süre düşünür. Yaptığının sonucuna katlanacağını ve bir sonraki sınava hazırlanacağını söyler.
Öğretmeni ona bir çalışma planı yapmasını önerir ve bu konuyu din kültürü dersinde de düşünmesini ister.
Soru 6: Cevaplar
a) Berk’in ilk sözündeki yanlışı “Canım istemedi.” cevabından hareketle açıklayınız.
b) Allah’ın ilim sıfatının insanın iradesiyle neden çelişmediğini yazınız.
Soru 7
İnşaatta çalışan Hakan, baret takmayı gereksiz bulmaktadır. Sıcak günlerde bareti rahatsız edici bulur, arkadaşları da onu örnek alıp çıkarmaya başlar. Ustabaşı uyarınca “Başıma ne gelecekse gelir.” der. 4-10 Mayıs İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası’nda yapılan eğitimde de dikkatle dinlemez. Aynı hafta yukarıdan düşen küçük bir parça, Hakan’ın yanındaki işçinin baretine çarpar. İşçi yara almaz. Korkuyla izleyen Hakan’a ustabaşı, Hz. Peygamber’e devesini bağlayıp bağlamayacağını soran kişiye verilen şu cevabı anlatır: “Önce onu bağla, sonra Allah’a tevekkül et!” (Tirmizi, “Sıfatü’l-Kıyame”, 60). Hakan o günden sonra baretini çıkarmaz ve arkadaşlarına da aynı şeyi hatırlatır. İş yerindeki diğer işçiler de onu görerek baretlerini takmaya başlar.
Soru 7: Cevaplar
a) Hakan’ın ilk sözünü hadisten hareketle değerlendiriniz.
b) İş güvenliği kurallarına uymanın bireysel ve toplumsal sorumluluk olduğunu Hakan’ın son davranışıyla açıklayınız.
Soru 8
Furkan “Kimseye hesap vermem, canım ne isterse onu yaparım.” demeyi sever. Oysa sosyal medyadaki beğeni sayısı düşünce morali bozulmakta, gece geç saatlere kadar telefonundan ayrılamamakta, namazını ve derslerini aksatmaktadır. Ailesi uyarınca “Özgürlüğüme karışmayın.” der. Okul gezisinde gidilen yerde telefon çekmez. Furkan iki gün boyunca önce huzursuz olur, sonra arkadaşlarıyla konuştuğunu, iyi uyuduğunu ve rahatladığını görür. Eve dönünce ablasına bunu anlatır. Ablası “Özgür olduğunu söylüyorsun ama telefonunu bırakmak istediğinde bırakamıyorsun.” der. Furkan bu sözü düşünerek din kültürü kitabındaki özgürlük bölümünü yeniden okur. Okuduklarını kendi hayatıyla karşılaştırır, telefonunu kullandığı süreyi not etmeye başlar. Gece yatmadan önce telefonu başka bir odaya bırakmayı dener.
Soru 8: Cevaplar
a) İslam düşüncesindeki hürriyet anlayışını yazınız.
b) Furkan’ın durumunu bu anlayış yönünden değerlendiriniz.
Kur’an’dan Mesajlar: Bakara 286
Dua, kulun Allah’a (cc) karşı acizliğini kabul etmesi, O’nun yüceliğini ve kusursuzluğunu tanıyarak O’ndan yardım dilemesidir. Dua, kul ile Rabbi arasında sağlam bir bağ oluşturan ibadetlerdendir.
Bakara suresi, 284. ayet ve sahabenin endişesi
284. ayetin inmesinin ardından sahabe, güçlerinin yetmeyeceği bir yükümlülükle karşılaşmaktan kaygılanarak Hz. Peygamber’e başvurmuştur. Hz. Peygamber onlara Allah’ın hükmüne teslimiyetlerini ve bağışlanma dileklerini ifade etmelerini öğretmiştir. Bu anlatım için kaynak: Karaman vd., Kur’an Yolu, 1/450.
285 ve 286. ayetlerin mesajları
285. ayette müminlerin iman esaslarını kabul ettikleri ve Allah’a yöneldikleri bildirilir. 286. ayet ise insanın ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü olduğunu açıklayarak önceki endişeyi giderir. Ayetin devamındaki dua unutma ve yanılma karşısında Allah’tan yardım dilemeyi öğretir.
Bağlam ve temel ilke
Bakara suresinin son iki ayeti inanç esasları, itaat ve bağışlanma dileğini ortaya koyar. Sure, Hicret’in ilk yıllarında Medine’de; muhacir ve ensarın bulunduğu dönemde indirilmiştir. İslam’ın temel özelliklerinden biri kolaylıktır: Allah (cc) insanlara güçlerini aşan yükümlülükler yüklemez. Kadir, Allah’ın (cc) “her şeye gücü yeten” ismini ifade eder.
Soru 9
Ali Amca, mahalle camisinin bahçesini yıllardır gönüllü olarak temizlemektedir. Her sabah erkenden gelir, yaprakları süpürür, çiçekleri sular. Mahalleli de bu emeğe alışmıştır.
Geçirdiği ameliyattan sonra doktor ona ağır iş yapmamasını söyler ve Ali Amca bu işi sürdüremez hâle gelir. Pencereden bahçeye bakarken kendini suçlu hisseder: “Eskisi gibi yetişemiyorum, Rabbime karşı mahcubum.” Ziyaretine gelen imam onun üzüntüsünü fark eder ve Bakara suresinin 286. ayetinden şu ifadeleri okur:
Ali Amca rahatlar. Gücünün yettiği kadarını yapmaya, kalanı için dua etmeye karar verir.
Soru 9: Cevaplar
a) Ali Amca’nın üzüntüsünü ayetin sorumluluk hakkındaki mesajı yönünden değerlendiriniz.
b) Ayetteki duanın kulun Allah’a yönelişini nasıl gösterdiğini Ali Amca’nın kararıyla açıklayınız.
Soru 10
Din kültürü dersinde Bakara suresinin son ayetleri işlenirken Melike elini kaldırır:
“İçimden geçen her düşünceden sorumlu muyum? Bu çok ağır.” Sınıftaki birkaç öğrenci de aynı kaygıyı taşıdığını söyler. Öğretmen aynı kaygının sahabede de görüldüğünü anlatır:
Bakara suresinin 284. ayetindeki “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi ondan hesaba çeker.” ifadesi üzerine sahabe endişelenir ve Hz. Peygamber’e gelir. Hz. Peygamber onlara “Duyduk, itaat ettik.” demelerini öğütler. Sahabenin böyle söylemesinin ardından 285 ve 286. ayetler iner. Öğretmen ayetleri tahtaya yazar. Melike ayetleri okuyunca rahatlar ve arkadaşlarına ne anladığını anlatmak ister. Öğretmen ona söz verir ve sınıf onu dinlemeye hazırlanır.
Soru 10: Cevaplar
a) Melike’nin kaygısını 286. ayetin mesajıyla cevaplayınız.
b) “Duyduk, itaat ettik.” sözünü teslimiyet kavramıyla ilişkilendiriniz.
Din
Din, insanın varlığı anlamasını ve hayat tarzını belirlemesini sağlayan inanç, değer ve kurallar bütünüdür. Sözlükte boyun eğmek, aziz olmak, itaat etmek, hesaba çekmek, ceza ve mükâfat anlamlarına gelir. Terim olarak akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleri ile hayırlı olan şeylere sevk eden ilahi emirler bütünüdür. Kur’an-ı Kerim’de “din” kelimesi doksan iki yerde geçer.
Klasik İslam kaynaklarında din kelimesi
Ders materyalindeki örnekler: “Ödül ve ceza gününün tek hâkimi.” (Fâtiha suresi, 3. ayet); “... din de yalnız O’nundur...” (Nahl suresi, 52. ayet); “... Allah sizin için bu dini seçti...” (Bakara suresi, 132. ayet); “Sonra da seni din konusunda bir şeriat sahibi kıldık...” (Câsiye suresi, 18. ayet).
Farklı disiplinlerin din tanımları
Disiplinlerin tanımları dinin özünü tam olarak yansıtmaz. Din, yalnızca düşünce, duygu, toplumsal kurum veya inanışla sınırlandırılamaz; her disiplin dini belirli bir yönüyle ele alır.
Soru 11
Okul kütüphanesi “Din Nedir?” konulu bir söyleşi düzenler. Salon öğrencilerle dolar.
Farklı bölümlerde okuyan dört konuşmacı, sırayla kendi alanlarının bakışını anlatır ve dini şöyle tanımlar:
Nur: Din, insanın kozmik düzeni ve varoluşunu anlamlandırma çabasıdır.
Kerim: Din, toplumun birliğini güçlendiren bir olgudur.
Sude: Din, insanın içinde bulunduğu his ve duygulardır.
Cihan: Din, manevi varlıklara olan imandır.
Konuşmaların ardından dinleyicilerden biri elini kaldırır: “Dört farklı tanım duydum. Peki hangisi doğru?” Konuşmacılar birbirlerine bakar ve her tanımın bir yönüyle değerli olduğunu ama tek başına yeterli olmadığını söyler. Soruyu soran öğrenci bu cevabı defterine yazar ve kitabından ayrıca araştırmaya karar verir.
Soru 11: Cevaplar
a) Konuşmacıların yaklaşımlarının hangi disiplinlere ait olduğunu sırasıyla yazınız.
b) Konuşmacıların “tek başına yeterli değil” sözünü açıklayınız.
Soru 12
Mehmet, din kültürü ödevi için sözlükte “din” kelimesini arar. Boyun eğmek, itaat etmek, hesaba çekmek, ceza ve mükâfat gibi anlamları görünce “Bir kelimenin bu kadar anlamı olur mu?” diye şaşırır. Ertesi gün defterini öğretmenine gösterir. Din kültürü öğretmeni kelimenin Kur’an’da doksan iki yerde geçtiğini söyler. Sözlük anlamının yeterli olmadığını, dinin ne olduğunu kavramak için terim anlamına da bakması gerektiğini belirtir. Mehmet kütüphanede kitabı açıp tanımı dikkatle okur, üzerinde düşünür ve öğretmenine dönerek “Demek ki din, insanın zorla değil isteyerek yöneldiği bir yol.” der. Öğretmeni gülümser ve bu cümleyi ödevine tanımdaki bir ifadeyle ilişkilendirerek yazmasını ister.
Soru 12: Cevaplar
a) Dinin terim anlamını yazınız.
b) Mehmet’in son sözünü tanımdaki “hür irade” ifadesiyle açıklayınız.
Kısa Sorular
Soru 13
Kavramları tanımlarıyla eşleştiriniz: sünnetullah, ecel, rızık, hidayet.
Soru 14
Sünnetullahın üç yönüne birer örnek yazınız: fiziksel, biyolojik, toplumsal.
Soru 15
Kader ve kaza kavramlarını açıklayınız. Aralarındaki farkı tohum örneğiyle belirtiniz.
Soru 16
Allah’ın sıfatlarını anlamlarıyla eşleştiriniz: ilim, irade, kudret.
Soru 17
Tevekkül ile teslimiyetin farkını birer cümleyle yazınız.
Soru 18
Bakara suresinin 285 ve 286. ayetlerinin temel mesajlarını yazınız.
Soru 19
Din kelimesinin Kur’an’da kaç yerde geçtiğini yazınız.
Soru 20
Disiplinlerin din tanımlarının dinin özünü tam olarak yansıtmamasının nedenini yazınız.